{"id":2635,"date":"2024-05-23T07:28:03","date_gmt":"2024-05-23T05:28:03","guid":{"rendered":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/powrot\/"},"modified":"2024-05-23T07:28:03","modified_gmt":"2024-05-23T05:28:03","slug":"powrot","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/powrot\/","title":{"rendered":"POWR\u00d3T"},"content":{"rendered":"

[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”0px||97px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”1_2,1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”22px|||||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][dipi_breadcrumbs bc_home_icon=”off” bc_hover_item_bg_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” items_text_color=”#b0b0b0″ border_color_all_items=”#FFFFFF” global_colors_info=”{}”][\/dipi_breadcrumbs][et_pb_nextend_smart_slider_3 slider=”8″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” custom_css_free_form=”.selector {|| size: 90%;||}” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_nextend_smart_slider_3][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_post_title meta=”off” featured_image=”off” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” title_font=”Inter|900|||||||” title_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” title_font_size=”32px” module_alignment=”left” custom_padding=”59px||0px||false|false” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22title_text_color%22%93}”][\/et_pb_post_title][et_pb_text _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” text_font=”Inter|300|||||||” header_3_font=”Inter|300|||||||” header_3_text_align=”justify” header_3_text_color=”#959595″ custom_margin=”-24px||||false|false” custom_padding=”0px||31px||false|false” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

<\/span><\/span>(1740-1812)<\/span><\/h3>\n

Wroc\u0142awski medalier Johann G. Kittel w latach 40. XVIII w. stworzy\u0142 ca\u0142y cykl medali i \u017ceton\u00f3w. Ich warto\u015b\u0107 artystyczna jest r\u00f3\u017cnorodna i stanowi doskona\u0142y przekr\u00f3j \u00f3wczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa \u015bl\u0105skiego. Jeden z nich o warto\u015bci dukata doskonale przywo\u0142uje sytuacj\u0119 rozgrywaj\u0105c\u0105 si\u0119 po \u015bmierci cesarza Karola VI. Wezwanie do Boga o opiek\u0119 i swojska kura zagarniaj\u0105ca kurcz\u0119ta pod siebie. Jest to doskona\u0142a alegoria trzech wojen, kt\u00f3re nawiedzi\u0142y \u015al\u0105sk w latach 1740-1763, z rzadka tylko przerywanych kr\u00f3tkotrwa\u0142ymi rozejmami czy pokojami. Dla gminy \u017cydowskiej chaos rywalizacji prusko-austriackiej okaza\u0142 si\u0119 tw\u00f3rczy. Po przesz\u0142o trzech wiekach gmina zacz\u0119\u0142a si\u0119 odradza\u0107 pod patronatem zwyci\u0119zc\u00f3w – w\u0142adc\u00f3w Kr\u00f3lestwa Pruskiego.\u00a0<\/span><\/p>\n

[\/et_pb_text][et_pb_audio audio=”https:\/\/historiaodzyskana.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Podcast-4.-Powrot.mp3″ title=”Powr\u00f3t” album_name=”Podcast FBK” _builder_version=”4.27.3″ _module_preset=”default” title_font=”–et_global_heading_font|600|||||||” title_text_color=”#FFFFFF” title_font_size=”33px” background_color=”rgba(0,0,0,0.48)” background_image=”https:\/\/historiaodzyskana.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/powrot.png” background_size=”stretch” background_blend=”darken” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” theme_builder_area=”post_content” title_text=”powrot” sticky_enabled=”0″][\/et_pb_audio][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_accordion toggle_icon=”4||divi||400″ module_class=”lwp-toggle-icon” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”45daa919-3f03-483a-83eb-b203211bb2ae” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22%93}”][et_pb_accordion_item title=”Pod panowaniem pruskim” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”on”]<\/p>\n

ILata 40. i 50. XVIII w. by\u0142y dla Wroc\u0142awia i \u015al\u0105ska niespokojne. \u015amier\u0107 Karola VI i brak powodzenia sankcji pragmatycznej[1]<\/sup><\/a> wywo\u0142a\u0142y na \u015al\u0105sku wojn\u0119, kt\u00f3ra z przerwami trwa\u0142a przesz\u0142o 16 lat. Na zmagania bitewne na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 kl\u0119ski \u017cywio\u0142owe, o kt\u00f3rych wspomina tekst popularnej modlitwy: \u201eod powietrza, g\u0142odu, ognia i wojny wybaw nas Panie<\/em>\u201d. Dla wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w panowanie pruskie na pocz\u0105tku nie oznacza\u0142o wi\u0119kszych zmian. Cho\u0107 kr\u00f3l Fryderyk II zezwoli\u0142 na pobyt w mie\u015bcie 12 najbogatszych rodzin, nie by\u0142o to jednak ca\u0142kowite cofni\u0119cie decyzji Karola VI z 1738 r., na mocy kt\u00f3rej wyp\u0119dzono wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Dzia\u0142ania nowych w\u0142adz, kt\u00f3rych celem by\u0142o o\u017cywienie handlu i zaopatrzenia armii walcz\u0105cej o \u015al\u0105sk, okaza\u0142y si\u0119 niewystarczaj\u0105ce. Dlatego ju\u017c w 1742 r., po uiszczeniu odpowiedniej op\u0142aty, pozwolono \u017bydom tymczasowo osiedli\u0107 si\u0119 we Wroc\u0142awiu i prowadzi\u0107 handel. W rezultacie ich liczebno\u015b\u0107 wzros\u0142a do ponad 500 os\u00f3b. Zamieszkiwali obszar pomi\u0119dzy ulicami: Krupnicz\u0105, Paw\u0142a W\u0142odkowica, \u015bw. Antoniego i Kazimierza Wielkiego. Tu zlokalizowano tak\u017ce cztery zajazdy, w kt\u00f3rych mogli zatrzyma\u0107 si\u0119 odwiedzaj\u0105cy miasto \u017bydzi. Powoli odradza\u0142a si\u0119 dzielnica \u017cydowska.<\/p>\n

\n

[1]<\/sup><\/a> Edykt Karola VI w sprawie dziczenia posiad\u0142o\u015bci habsburskich tak\u017ce w linii \u017ce\u0144skiej mia\u0142 zapewni\u0107 c\u00f3rce Marii Teresie dziedziczenie tronu Habsburg\u00f3w austriackich.<\/p>\n

[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Tragiczna czerwcowa noc 1749 r. ” open=”off” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||”]<\/p>\n

W czerwcu 1749 r. na jarmark \u015bwi\u0119toja\u0144ski, \u015bwi\u0119to wroc\u0142awskiego patrona Jana Chrzciciela, nap\u0142yn\u0119\u0142y rzesze ludzi. Spor\u0105 grup\u0119 stanowili \u017cydowscy i ormia\u0144scy kupcy z Rzeczypospolitej, kt\u00f3rzy zatrzymali si\u0119 blisko baszty prochowej przy ul. W\u0142odkowica, pe\u0142ni\u0105cej funkcj\u0119 obronn\u0105 miasta. Przygotowania do niedzielnej uroczysto\u015bci przerwa\u0142y w pi\u0105tek wieczorem burzowe chmury. Przebywaj\u0105cy w domach i gospodach mieszka\u0144cy i go\u015bcie nie spodziewali si\u0119 nadchodz\u0105cej tragedii. W sobot\u0119 o godzinie 2.30 ze snu wyrwa\u0142y wszystkich cztery nast\u0119puj\u0105ce po sobie eksplozje, s\u0142yszane w odleg\u0142o\u015bci wielu kilometr\u00f3w od miasta. Piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119, w kt\u00f3rej sk\u0142adowano niemal 200 beczek prochu.<\/p>\n

Zgin\u0119\u0142o ponad 60 os\u00f3b, a kilkaset zosta\u0142o rannych. Straty w\u015br\u00f3d ludno\u015bci \u017cydowskiej wynios\u0142y 36 zabitych oraz 118 rannych. Ogromn\u0105 strat\u0105 by\u0142a \u015bmier\u0107 Philipa Lazarusa Hirschela, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 bo\u017cnic\u0119 – pierwszy od \u015bredniowiecza \u017cydowski dom modlitwy we Wroc\u0142awiu. Wybitny przedstawiciel odradzaj\u0105cej si\u0119 gminy \u017cydowskiej zgin\u0105\u0142 pod gruzami tego domu.\u00a0 Zniszczeniu uleg\u0142y \u0142\u0105cznie 43 budynki,\u00a0 a p\u00f3\u017aniej rozebrano kolejne 50. Znacznie ucierpia\u0142 niemal uko\u0144czony ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Opatrzno\u015bci Bo\u017cej przy ul. Kazimierza Wielkiego. O tragedii m\u00f3wiono w Europie, bo w\u015br\u00f3d gmin ewangelickich og\u0142oszono zbi\u00f3rk\u0119 na odbudow\u0119 \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ra ostatecznie stan\u0119\u0142a ju\u017c w 1750 r.<\/p>\n

Gmina \u017cydowska w dow\u00f3d pami\u0119ci o tej tragedii przez wiele lat obchodzi\u0142a w rocznic\u0119 wydarze\u0144 dzie\u0144 \u017ca\u0142oby. Wybuch wie\u017cy prochowej upami\u0119tni\u0142y tak\u017ce liczne grafiki oraz niezwyk\u0142y medal autorstwa wroc\u0142awskiego medaliera, Georga Wilhelma Kittela. Artysta na 32 mm kr\u0105\u017cku ze srebra ukaza\u0142 chwil\u0119 uderzenia pioruna oraz krajobraz zniszczenia, dodaj\u0105c podpis: \u201eCo B\u00f3g mo\u017ce uczyni\u0107 za pomoc\u0105 b\u0142yskawicy i prochu, pokazuj\u0105 ruiny we Wroc\u0142awiu\u201d.<\/p>\n

W 2014 r. archeolodzy prowadzili badania przy ul. W\u0142odkowica i odnale\u017ali fragmenty wyrwanych mur\u00f3w miejskich. By\u0142y obr\u00f3cone o 180 stopni, co \u015bwiadczy o ogromnej sile wybuchu i potwierdza relacje \u015bwiadk\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych o uniesieniu si\u0119 wie\u017cy prochowej w g\u00f3r\u0119. Ustalono r\u00f3wnie\u017c jej lokalizacj\u0119 ; sta\u0142a ona na dzia\u0142ce przy ul. W\u0142odkowica mi\u0119dzy numerami 4 i 6.<\/p>\n

\n

[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Pod panowaniem Francji (1807 – 1808) – r\u00f3wnouprawnienie \u017byd\u00f3w” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”off”]<\/p>\n

Rewolucja francuska przynios\u0142a \u017bydom wzgl\u0119dn\u0105 swobod\u0119, bo zr\u00f3wnano ich w prawach z pozosta\u0142ymi obywatelami. Musieli jedynie przysi\u0119ga\u0107 na istniej\u0105ce przepisy prawne oraz bardziej integrowa\u0107 si\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Chocia\u017c Napoleon cz\u0119\u015bciowo ograniczy\u0142 prawa \u017byd\u00f3w w sprawach ekonomii i po\u017cyczek, to kurs emancypacyjny zosta\u0142 utrzymany. Tam, gdzie dotar\u0142y wojska napoleo\u0144skie, szybko znika\u0142o maj\u0105ce cz\u0119sto \u015bredniowieczny rodow\u00f3d ustawodawstwo antysemickie i nast\u0119powa\u0142o r\u00f3wnouprawnienie. Takie dzia\u0142anie by\u0142o nie tylko wyrazem o\u015bwieceniowych idei r\u00f3wno\u015bci, ale tak\u017ce op\u0142aca\u0142o si\u0119 ekonomicznie. \u017bydzi finansowali rz\u0105dowe projekty i zakup ekwipunku wojskowego.<\/p>\n

Ciekawie w tej kwestii zachowali si\u0119 pruscy, w tym tak\u017ce i \u015bl\u0105scy, \u017bydzi. Kl\u0119ska Kr\u00f3lestwa Prus w wojnie z napoleo\u0144sk\u0105 Francj\u0105 wymusi\u0142a na kr\u00f3lu Fryderyku Wilhelmie III szereg reform. Konieczno\u015b\u0107 sp\u0142acenia kontrybucji na rzecz zwyci\u0119zcy przyczyni\u0142a si\u0119 do zaprzestania dyskryminacji wobec \u017byd\u00f3w, bo bankierzy i kupcy udzielili ogromnego wsparcia dla bud\u017cetu monarchii i w\u0142\u0105czyli si\u0119 w realizacj\u0119 po\u017cyczek pa\u0144stwowych. W ten spos\u00f3b zyskali kontakty z najwy\u017cszymi urz\u0119dnikami w pa\u0144stwie, w tym z kanclerzem Hardenbergiem. 11 marca 1812 r. og\u0142oszony zosta\u0142 edykt kr\u00f3lewski, zapowiadaj\u0105cy przyznanie pruskim \u017bydom praw obywatelskich.<\/p>\n

Oznacza\u0142o to r\u00f3wnouprawnienie w prowadzeniu dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 pe\u0142nienia stanowisk urz\u0119dniczych i nauczycielskich. Odt\u0105d \u017bydzi mogli s\u0142u\u017cy\u0107 w armii oraz robi\u0107 kariery urz\u0119dnicze. Nie mogli jednak nadal zasiada\u0107 w radzie miejskiej, chyba \u017ce dokonali konwersji. Dodatkowo \u017bydzi musieli w kr\u00f3tkim czasie przyj\u0105\u0107 nazwiska i zacz\u0105\u0107 u\u017cywa\u0107 j\u0119zyka niemieckiego w dokumentacji zwi\u0105zanej z wykonywanym zawodem. Mimo \u017ce do pe\u0142nego r\u00f3wnouprawnienia musia\u0142y min\u0105\u0107 kolejne trzy dekady, edykt kr\u00f3lewski oznacza\u0142 koniec pa\u0144stwowej dyskryminacji.<\/p>\n

[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Cmentarz przy ul. Gwarnej” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”off”]<\/p>\n

W 1744 r. kr\u00f3l pruski Fryderyk II nakaza\u0142 gminie \u017cydowskiej zakup terenu pod przysz\u0142y cmentarz. Na pocz\u0105tku rozwa\u017cano odkupienie terenu dawnego, \u015bredniowiecznego kirkutu, znajduj\u0105cego si\u0119 na Przedmie\u015bciu O\u0142awskim, poniewa\u017c wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki nie by\u0142a u\u017cytkowana. Do tej pory grzebano zmar\u0142ych na cmentarzach gmin \u201eprzedmiejskich\u201d, zw\u0142aszcza Brzegu Dolnego, a decyzja kr\u00f3la o konieczno\u015bci chowania na przysz\u0142ym kirkucie cz\u0142onk\u00f3w gminy za darmo, a przyjezdnych w kwocie 5 talar\u00f3w, nie podoba\u0142a si\u0119 \u017bydom.<\/p>\n

\n

Rozwa\u017cania przerwa\u0142a tragedia z 21 czerwca 1749 r., kiedy to burza doprowadzi\u0142a do wybuchu wie\u017cy prochowej, kt\u00f3ra znajdowa\u0142a si\u0119 w miejscu odradzaj\u0105cej si\u0119 dzielnicy \u017cydowskiej. Konieczno\u015b\u0107 pochowania kilkudziesi\u0119ciu ofiar, kt\u00f3rych identyfikacja powodowa\u0142a spore trudno\u015bci, jak r\u00f3wnie\u017c przewiezienie ich do odleg\u0142ego Brzegu Dolnego, doprowadzi\u0142y do rozpocz\u0119cia negocjacji gminy z magistratem. D\u0142ugo nie mog\u0142o doj\u015b\u0107 do porozumienia pomi\u0119dzy wroc\u0142awskimi \u017bydami i rajcami. Nie u\u0142atwia\u0142 tego op\u00f3r ko\u015bcio\u0142a katolickiego, b\u0119d\u0105cego w\u0142a\u015bcicielem wielu dzia\u0142ek na przedmie\u015bciach. Pad\u0142a propozycja, aby cmentarz powsta\u0142 na terenie wsi R\u0119dzin. Transport zmar\u0142ego mia\u0142 si\u0119 odbywa\u0107 na nadodrza\u0144skiej barce lub mniej ucz\u0119szczanymi drogami. W ko\u0144cu, w 1761 r., uda\u0142o si\u0119 zakupi\u0107 na Przedmie\u015bciu \u015awidnickim tereny ogrodu Jana Antoniego Langego, gdzie powsta\u0142 cmentarz. Rok p\u00f3\u017aniej zakup dzia\u0142ki zatwierdzi\u0142 sam Fryderyk II. Po przesz\u0142o 300 latach spo\u0142eczno\u015b\u0107 wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w doczeka\u0142a si\u0119 swojej nekropolii.<\/p>\n

\n

W ci\u0105gu kolejnych 50 lat cmentarz powi\u0119kszono dwukrotnie i otoczono murem, a w 1832 r. wybudowano dom przedpogrzebowy. Na cmentarzu pochowano wiele wa\u017cnych osobisto\u015bci, mi\u0119dzy innymi znanych filantrop\u00f3w \u2013 braci Jonasa i Davida Fr\u04d3nckl\u00f3w, za\u0142o\u017cycieli s\u0142ynnej fundacji, wspieraj\u0105cej nie tylko \u017byd\u00f3w, ale tak\u017ce ubogich chrze\u015bcijan. Miejsce doczesnego spoczynku znalaz\u0142 tutaj tak\u017ce Lewin Benjamin Dohm, cz\u0142onek wielu stowarzysze\u0144 \u017cydowskich, urz\u0119dnik kr\u00f3lewski i czo\u0142owy zwolennik haskali. Cmentarz, po\u0142o\u017cony pomi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Gwarn\u0105, Pi\u0142sudskiego i placem Konstytucji 3 Maja, szybko sta\u0142 si\u0119 za ma\u0142y dla potrzeb gminy i ju\u017c w 1856 r. zosta\u0142 zamkni\u0119ty. W pocz\u0105tkach XX w. zosta\u0142 podzielony na dwie cz\u0119\u015bci w zwi\u0105zku z rozbudow\u0105 infrastruktury drogowej. Z kilku tysi\u0119cy macew do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej przetrwa\u0142o kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w, kt\u00f3re wkr\u00f3tce, prawdopodobnie do ko\u0144ca lat 40. , zosta\u0142y wywiezione, a teren cmentarza zniwelowany oraz zabudowany. Podczas prac archeologicznych w 2017 r. odkryto szcz\u0105tki kilkudziesi\u0119ciu steli nagrobnych oraz powt\u00f3rne poch\u00f3wki z ekshumacji z pocz\u0105tk\u00f3w XX w. Dzi\u015b o upami\u0119tnienie tego miejsca zabiegaj\u0105 \u015brodowiska \u017cydowskie i organizacje pozarz\u0105dowe.<\/p>\n

[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Le\u015bne macewy” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”off”]<\/p>\n

Cmentarz, dzi\u015b na terenie wsi Mi\u0142ocice, powsta\u0142 przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bl\u0105sk\u0105, czyli najp\u00f3\u017aniej przed rokiem 1740. Trudno tutaj trafi\u0107 i mo\u017cna si\u0119 tu zgubi\u0107. W XIX w. dzia\u0142a\u0142 w tym miejscu jeden z wi\u0119kszych cmentarzy, na kt\u00f3rym chowano \u017byd\u00f3w z Bierutowa i Ole\u015bnicy, oddalonej o 30 km. Kiedy\u015b teren otacza\u0142 ceglany mur, a nad stelami g\u00f3rowa\u0142 dom przedpogrzebowy. Dzisiaj macewy znikaj\u0105 w\u015br\u00f3d drzew, a cmentarz staje si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 lasu. W czasie II wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 zdewastowany przez niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w tych okolic. Spalono dom przedpogrzebowy i zniszczono wi\u0119kszo\u015b\u0107 macew. Dopiero w 1990 r. obiekt zosta\u0142 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, co uchroni\u0142o go od ca\u0142kowitej zag\u0142ady. W XXI w. cmentarz, dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy Nadle\u015bnictwa O\u0142awa, Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w we Wroc\u0142awiu i Zwi\u0105zku Gmin Wyznaniowych \u017bydowskich w RP zosta\u0142 uporz\u0105dkowany, ogrodzony i oznaczony. Zinwentaryzowano r\u00f3wnie\u017c istniej\u0105ce jeszcze nagrobki.<\/p>\n

[\/et_pb_accordion_item][\/et_pb_accordion][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”1_2,1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_button button_url=”@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF9saW5rX3VybF9wYWdlIiwic2V0dGluZ3MiOnsicG9zdF9pZCI6IjE0NDkifX0=@” button_text=”Obecni – Nieobecni” button_alignment=”left” button_alignment_tablet=”center” button_alignment_phone=”center” button_alignment_last_edited=”on|phone” _builder_version=”4.24.0″ _dynamic_attributes=”button_url” _module_preset=”default” custom_button=”on” button_text_size=”18px” button_bg_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” button_border_width=”0px” button_border_radius=”1px” button_font=”Inter||||||||” button_icon=”4||divi||400″ button_icon_placement=”left” background_layout=”dark” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22button_bg_color%22%93}”][\/et_pb_button][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_button button_url=”@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF9saW5rX3VybF9wYWdlIiwic2V0dGluZ3MiOnsicG9zdF9pZCI6IjE0NTEifX0=@” button_text=”Haskala” button_alignment=”right” button_alignment_tablet=”” button_alignment_phone=”center” button_alignment_last_edited=”on|phone” _builder_version=”4.24.0″ _dynamic_attributes=”button_url” _module_preset=”default” custom_button=”on” button_text_size=”18px” button_bg_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” button_border_width=”0px” button_border_radius=”1px” button_font=”Inter||||||||” button_icon=”5||divi||400″ background_layout=”dark” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22button_bg_color%22%93}”][\/et_pb_button][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n