[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”7px||97px|||” global_colors_info=”{}”][et_pb_row column_structure=”1_2,1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” custom_padding=”22px|||||” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][dipi_breadcrumbs bc_home_icon=”off” bc_hover_item_bg_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” items_text_color=”#b0b0b0″ border_color_all_items=”#FFFFFF” global_colors_info=”{}”][\/dipi_breadcrumbs][et_pb_nextend_smart_slider_3 slider=”9″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” custom_css_free_form=”.selector {|| size: 90%;||}” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_nextend_smart_slider_3][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_post_title meta=”off” featured_image=”off” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” title_font=”Inter|900|||||||” title_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” title_font_size=”32px” module_alignment=”left” custom_padding=”59px||0px||false|false” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22title_text_color%22%93}”][\/et_pb_post_title][et_pb_text _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” text_font=”Inter|300|||||||” header_3_font=”Inter|300|||||||” header_3_text_align=”justify” header_3_text_color=”#959595″ custom_margin=”-24px||||false|false” custom_padding=”0px||31px||false|false” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n
Pocz\u0105tki osadnictwa \u017cydowskiego na \u015al\u0105sku si\u0119gaj\u0105 \u015bredniowiecza i datowane s\u0105 na po\u0142ow\u0119 XII w. Proces ten przebiega\u0142 w kilku fazach, z kt\u00f3rych ka\u017cda mia\u0142a swoje specyficzne cechy i kontekst historyczny. Prowadzone od ponad 30 lat dok\u0142adne badania pocz\u0105tk\u00f3w bytno\u015bci \u017byd\u00f3w na \u015al\u0105sku przesuwaj\u0105 dat\u0119 ich przybycia coraz dalej w czasie, wi\u0105\u017c\u0105c j\u0105 nie tylko z najstarsz\u0105 jak dot\u0105d wroc\u0142awsk\u0105 macew\u0105, ale tak\u017ce z osob\u0105 pot\u0119\u017cnego mo\u017cnow\u0142adcy, Piotra W\u0142ostowica. Z pomoc\u0105 badaczom zapisk\u00f3w historycznych przychodz\u0105 archeolodzy, wraz z ostatnim, niebywa\u0142ym odkryciem przy ul. Szewskiej 49 we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n
[\/et_pb_text][et_pb_audio audio=”https:\/\/historiaodzyskana.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/ElevenLabs_2025-p1.mp3″ title=”Zaginiona Synagoga ” _builder_version=”4.27.3″ _module_preset=”default” title_font=”–et_global_heading_font|600|||||||” title_text_color=”#FFFFFF” title_font_size=”33px” background_color=”rgba(0,0,0,0.48)” background_image=”https:\/\/historiaodzyskana.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/poczatki.png” background_size=”stretch” background_blend=”darken” hover_enabled=”0″ global_colors_info=”{}” title_text=”poczatki” sticky_enabled=”0″ album_name=”Podcast FBK”][\/et_pb_audio][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_accordion toggle_icon=”4||divi||400″ _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”45daa919-3f03-483a-83eb-b203211bb2ae” toggle_text_color=”#0C71C3″ toggle_font_size=”21px” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22%93}”][et_pb_accordion_item title=”Pocz\u0105tki osadnictwa \u017cydowskiego na \u015al\u0105sku” open=”on” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||”]<\/p>\n
Poszukiwanie pocz\u0105tk\u00f3w osadnictwa \u017cydowskiego na \u015al\u0105sku z pozoru wydaje si\u0119 \u0142atwe. Znaleziona w 1917 r. w katedrze wroc\u0142awskiej macewa upami\u0119tnia kantora Dawida, syna Sar Szaloma, i jest datowana na 4 sierpnia 1203 r. P\u00f3\u017aniejsze znaleziska kamieni nagrobnych z XIII w. pozwalaj\u0105 szacowa\u0107 wielko\u015b\u0107 zlikwidowanego w 1345 r. cmentarza (na mocy decyzji kr\u00f3la czeskiego Jana Luksemburskiego) oraz liczebno\u015b\u0107 pierwszej gminy \u017cydowskiej. Dok\u0142adne opisy topograficzne z XIV w. umiejscawiaj\u0105 pierwszy du\u017cy cmentarz w okolicach dzisiejszych ulic Podwale, Traugutta i Krasi\u0144skiego. Zatem znaleziona macewa nie musi by\u0107 najstarsza, bo te z likwidowanego kirkutu\u00a0 trafia\u0142y r\u00f3wnie\u017c poza granice Wroc\u0142awia, o czym \u015bwiadczy odnaleziony w Le\u015bnicy inny kamie\u0144 nagrobny z 1345 r.<\/p>\n
Skoro jednak macewa Dawida jest datowana na wiek XIII, to mo\u017ce \u017bydzi przybyli na \u015al\u0105sk znacznie wcze\u015bniej? W dokumentach z 1153 r. jest informacja, \u017ce Piotr W\u0142ostowic przekaza\u0142 klasztorowi kanonik\u00f3w regularnych na Piasku wie\u015b Tyniec, odkupion\u0105 wcze\u015bniej od \u017cydowskiego w\u0142a\u015bciciela. W czeskiej kronice Kosmasa znajdziemy zapisy o prze\u015bladowaniach europejskich \u017byd\u00f3w podczas I krucjaty, kt\u00f3rzy emigrowali w kierunku ziem polskich (w tym \u015bl\u0105skich) i w\u0119gierskich. Zatem pierwsi wyznawcy judaizmu mogli pojawi\u0107 si\u0119 na \u015al\u0105sku ju\u017c pod koniec XI lub na pocz\u0105tku XII w. Na macewie kantora Dawida zapisano rzadkie w tradycji europejskiej imi\u0119 ojca, wyst\u0119puj\u0105ce niezwykle cz\u0119sto na Bliskich Wschodzie: Sar Szalom \u2013 Ksi\u0105\u017c\u0119 Pokoju[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Natomiast podczas bada\u0144 archeologicznych na terenie dzisiejszego pl. Uniwersyteckiego, ulicy Ku\u017aniczej i Wi\u0119ziennej, odnaleziono stanowiska pozbawione ko\u015bci \u015bwi\u0144[2]<\/sup><\/a>. Mo\u017ce to wskazywa\u0107 na istnienie w tym miejscu dzielnicy \u017cydowskiej. Przyk\u0142ady innych miast pokazuj\u0105, \u017ce \u017bydzi cz\u0119sto osiedlali si\u0119 blisko siedziby ksi\u0105\u017c\u0119cej, kt\u00f3ra we Wroc\u0142awiu istnia\u0142a dok\u0142adnie w miejscu znaleziska. Z kolei podczas bada\u0144 archeologicznych, przeprowadzonych w 2021 roku przy ul. Szewskiej 49, odkryto relikty mog\u0105ce wskazywa\u0107 na funkcjonowanie w tym miejscu synagogi, pochodz\u0105cej z prze\u0142omu XIII i XIV w. Budynek Instytutu Historycznego przy ulicy Szewskiej by\u0142 wielokrotnie przebudowywany, a wed\u0142ug badaczy[3]<\/sup><\/a> zosta\u0142 osadzony na trzech wcze\u015bniejszych obiektach pochodz\u0105cych z ko\u0144ca XIII lub pocz\u0105tku XIV w. Teren ten nale\u017ca\u0142 przed pogromem z 1349 r. do \u017cydowskich w\u0142a\u015bcicieli: Jakuba i Kayna. Podczas dalszych bada\u0144 konserwatorskich odkryto pozosta\u0142o\u015bci, kt\u00f3re mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 nie tylko o pierwotnym sakralnym charakterze tych budowli, ale tak\u017ce o istnieniu ca\u0142ego kompleksu pomieszcze\u0144 gminy \u017cydowskiej, m.in. szko\u0142y talmudycznej. Istnienie synagogi w tym miejscu jest wysoce prawdopodobne, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na odkryte elementy obszernej hali salowej bez sklepie\u0144. Brak jednak pozosta\u0142o\u015bci takich element\u00f3w, jak np. bima czy mykwa, nie potwierdza jednoznacznie tych hipotez badawczych. Dalsza eksploracja mo\u017ce by\u0107 prze\u0142omowa, bo mog\u0142aby dowie\u015b\u0107 istnienia we Wroc\u0142awiu silnej i rozbudowanej gminy \u017cydowskiej od co najmniej 800 lat.<\/p>\n \n [1]<\/sup><\/a> P. Fija\u0142kowski, Pocz\u0105tki obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w Polsce, X-XIII wiek w: Studia z dziej\u00f3w \u017byd\u00f3w w Polsce, tom I, Warszawa1995, s. 13-27.<\/p>\n [2]<\/sup><\/a> Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska nie spo\u017cywa\u0142a mi\u0119sa wieprzowego zgodnie z zasadami zapisanymi w III Ksi\u0119dze Moj\u017ceszowej [11.7]: “Wieprza, poniewa\u017c ma rozdzielone kopyto i rozszczepion\u0105 racic\u0119, lecz nie prze\u017cuwa po\u0142kni\u0119tego pokarmu, ten jest dla was nieczysty”. Z tego powodu, z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107 funkcjonowanie osadnictwa \u017cydowskiego na obszarze, gdzie po\u015br\u00f3d pozosta\u0142o\u015bci bytowania nie znajduje si\u0119 ko\u015bci wieprzowych oraz pozosta\u0142ych opisanych w III Ksi\u0119dze Moj\u017ceszowej<\/span><\/p>\n [3]<\/sup><\/a> M. Chorowska, M. Goli\u0144ski, M. Caban, Zaginiona \u015bredniowieczna synagoga we Wroc\u0142awiu na tle synagog z terenu Europy \u015arodkowej. Architektura i historia [w:] Wiadomo\u015bci Konserwatorskie 73\/2023, s. 84-101.<\/p>\n [\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Cmentarze” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”off”]<\/p>\n Cmentarz, zwany domem \u015bwiat\u0142a, domem wieczno\u015bci, domem grob\u00f3w czy z j\u0119zyka niemieckiego kirkutem, to niezwykle wa\u017cne miejsce dla gminy \u017cydowskiej. Mia\u0142 by\u0107 nietykalny, zw\u0142ok nie wolno by\u0142o ekshumowa\u0107 i przenosi\u0107 w inne miejsca.<\/p>\n Miejsc poch\u00f3wku \u017byd\u00f3w na Dolnym \u015al\u0105sku by\u0142o wiele, chocia\u017c nie zawsze by\u0142y one tam, gdzie funkcjonowa\u0142a gmina. By\u0142o to uzale\u017cnione od zapis\u00f3w prawa lub innych przywilej\u00f3w, zakaz\u00f3w. Najstarszy cmentarz we Wroc\u0142awiu powsta\u0142 prawdopodobnie w XII w.[1]<\/sup><\/a>, na co wskazuje odnaleziona macewa Dawida, syna Sar Szaloma, datowana na 1203 r. Nekropolia zlokalizowana by\u0142a przed Bram\u0105 O\u0142awsk\u0105, a jej istnienie potwierdzi\u0142 przywilej Henryka IV Probusa oraz gwarancje rady miejskiej z 1315 r., dotycz\u0105ce nietykalno\u015bci cmentarza.<\/p>\n Grunty te jednak by\u0142y atrakcyjne dla \u015bredniowiecznych zarz\u0105dc\u00f3w miasta, dlatego ju\u017c\u00a0 w 1345 r. Jan Luksemburski zezwoli\u0142 na zbezczeszczenie cmentarza, a macewy pos\u0142u\u017cy\u0142y jako wzmocnienie miejskich fortyfikacji. Rada miasta zatrudni\u0142a ponad 50 robotnik\u00f3w do rozbi\u00f3rki cmentarza, co \u015bwiadczy o jego sporym rozmiarze (mia\u0142 ok. 5 morg\u00f3w powierzchni, czyli od 1,5 do ok. 2,5 ha).<\/p>\n W 1349 r. w wyniku pogromu przesta\u0142 funkcjonowa\u0107 kolejny cmentarz \u017cydowski. W 1350 r., po cz\u0119\u015bciowym powrocie \u017byd\u00f3w, zacz\u0105\u0142 ponownie dzia\u0142a\u0107, ale by\u0142 jedynie dzier\u017cawiony przez gmin\u0119. Po kolejnym pogromie w 1360 r. teren przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Korony Czeskiej, kt\u00f3ra ju\u017c w 1395 r., odda\u0142a go zn\u00f3w \u017bydom. Po kazaniach Jana Kapistrana w 1453 r. i pogromie, gmina \u017cydowska przesta\u0142a istnie\u0107, dlatego niepotrzebny by\u0142 r\u00f3wnie\u017c cmentarz, zlikwidowany w 1455 r. Wtedy kr\u00f3l czeski W\u0142adys\u0142aw Jagiello\u0144czyk zakaza\u0142 osiedlania si\u0119 we Wroc\u0142awiu ludno\u015bci \u017cydowskiej na sta\u0142e.<\/p>\n [1]<\/sup><\/a> Prof. Leszek Zi\u0105tkowski sugeruje istnienie jeszcze starszego za\u0142o\u017cenia, kt\u00f3re w zwi\u0105zku z lokacj\u0105 miasta i nowymi murami obronnymi mog\u0142o zosta\u0107 zlikwidowane ( L. Zi\u0105tkowski, Dzieje \u017byd\u00f3w we Wroc\u0142awiu, Wroc\u0142aw 2000) .<\/p>\n [\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Synagogi” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”off”]<\/p>\n W przesz\u0142o 800-letniej historii Wroc\u0142awia powsta\u0142o kilkadziesi\u0105t synagog, z kt\u00f3rych do dnia dzisiejszego zachowa\u0142a si\u0119 tylko jedna, Synagoga pod Bia\u0142ym Bocianem. Istnia\u0142o wiele dom\u00f3w modlitwy o charakterze regionalnym, w kt\u00f3rych spotykali si\u0119 \u017bydzi nierezyduj\u0105cy na sta\u0142e we Wroc\u0142awiu. Najcz\u0119\u015bciej byli to w\u0119drowni kupcy lub rzemie\u015blniczy pochodz\u0105cy z ziem Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w, a po jej upadku z teren\u00f3w trzech zabor\u00f3w. By\u0142y to niewielkie fundacje, kt\u00f3re lokalizowano blisko mur\u00f3w miejskich, m.in. Synagoga Litewska, Wo\u0142y\u0144sko-Krotoszy\u0144ska, Lwowska czy Kaliska. Funkcjonowanie miejskich bo\u017cnic by\u0142o d\u0142ugo zabronione przez r\u00f3\u017cnorodne edykty.<\/p>\n D\u0142ugo poszukiwano najstarszej wroc\u0142awskiej synagogi, a badania z 2021 r., w budynku Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, przynios\u0142y nadziej\u0119 na rozwi\u0105zanie tej zagadki. Badacze s\u0105 nadal ostro\u017cni w stawianiu tez, \u017ce pierwsza synagoga funkcjonowa\u0142a na posesji przy ul. Szewskiej 49.\u00a0 Po wydarzeniach z XIV i XV w. pierwsza sala modlitwy zosta\u0142a za\u0142o\u017cona dopiero w 1657 r. przez \u0141azarza z czeskiego Nachodu. Otrzyma\u0142 on zezwolenie od cesarza Leopolda na zarz\u0105dzanie mennic\u0105 i to w jego domu powsta\u0142o miejsce modlitwy, z kt\u00f3rego korzysta\u0142a rodzina mincerza i przyjezdni \u017bydzi. Kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, w 1695 r., za\u0142o\u017cono synagog\u0119 krajow\u0105, kt\u00f3ra ju\u017c w czasach pruskich sta\u0142a si\u0119 oficjalnym domem modlitwy dla wroc\u0142awskiej gminy \u017cydowskiej. Obiekt znajdowa\u0142 si\u0119 w podw\u00f3rzu Pasa\u017cu Pokoyhof i do XIX w. pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 najwa\u017cniejszej \u015bwi\u0105tyni. Rozw\u00f3j gminy \u017cydowskiej oraz edykty emancypacyjne przyczyni\u0142y si\u0119 do rozbudowy istniej\u0105cych synagog oraz powstania nowych, w tym fundacji prywatnych, nale\u017c\u0105cych do najbogatszych wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w.<\/p>\n Szczeg\u00f3lnie wa\u017cna jest Synagoga Pod Bia\u0142ym Bocianem, w kt\u00f3rej pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odby\u0142o si\u0119 w 1829 roku. Pierwotnie mia\u0142a powsta\u0107 jako g\u0142\u00f3wna bo\u017cnica wroc\u0142awskiej gminy, a pozosta\u0142e domy modlitwy mia\u0142y zosta\u0107 zamkni\u0119te. Naciski rz\u0105du pruskiego w 1820 roku doprowadzi\u0142y do og\u0142oszenia zbi\u00f3rki na budow\u0119 nowej synagogi, kt\u00f3rej architektem zosta\u0142 Carl Ferdinand Langhans. Sta\u0142a si\u0119 ona miejscem liberalnego ruchu Haskali, a po wybudowaniu Synagogi na Wygonie, ruchu konserwatywnego. P\u00f3\u017aniejsz\u0105 przebudow\u0119 zawdzi\u0119cza braciom Erlichom, kt\u00f3rzy dobudowali imponuj\u0105ce, \u017celbetowe galerie dla kobiet. Sama synagoga jako jedyna przetrwa\u0142a po\u017cog\u0119 nocy kryszta\u0142owej,\u00a0 a w 1945 r. ponownie sta\u0142a si\u0119 miejscem kultu religijnego. Antysemicka polityka PZPR doprowadzi\u0142a do likwidacji wielu gmin \u017cydowskich w Polsce, w tym gminy we Wroc\u0142awiu. Synagoga niszcza\u0142a i dopiero zmiana ustroju oraz zabiegi odradzaj\u0105cej si\u0119 gminy oraz Fundacji Bente Kahan doprowadzi\u0142y do odrestaurowania obiektu. Od 2010 r. zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 Centrum Kultury i Edukacji \u017bydowskiej w Synagodze pod Bia\u0142ym Bocianem.<\/p>\n [\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=”Najstarsza wroc\u0142awska synagoga – najnowsze odkrycie przy ul. Szewskiej” open_toggle_background_color=”#FFFFFF” closed_toggle_text_color=”#1f1f1f” closed_toggle_background_color=”#FFFFFF” _builder_version=”4.24.0″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}” toggle_text_color=”gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e” toggle_font=”Inter||||||||” toggle_font_size=”21px” closed_toggle_font=”Inter||||||||” open=”off”]<\/p>\n Podczas bada\u0144 archeologicznych, przeprowadzonych w 2021 roku przy ul. Szewskiej 49, odkryto relikty mog\u0105ce wskazywa\u0107 na funkcjonowanie w tym miejscu synagogi, pochodz\u0105cej z prze\u0142omu XIII i XIV w. Najnowsze informacje na temat odkrycia znajdziesz klikaj\u0105c w poni\u017csze linki (aktualizowane na bie\u017c\u0105co):<\/p>\n\n