{"id":2631,"date":"2024-10-11T08:55:58","date_gmt":"2024-10-11T06:55:58","guid":{"rendered":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/miejsca\/"},"modified":"2026-04-16T15:34:14","modified_gmt":"2026-04-16T13:34:14","slug":"miejsca","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/miejsca\/","title":{"rendered":"MIEJSCA"},"content":{"rendered":"<p>[et_pb_section fb_built=&#8221;1&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; custom_padding=&#8221;0px||97px|||&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_row column_structure=&#8221;1_2,1_2&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; custom_padding=&#8221;22px|||||&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_column type=&#8221;1_2&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][dipi_breadcrumbs bc_home_icon=&#8221;off&#8221; bc_hover_item_bg_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; items_text_color=&#8221;#b0b0b0&#8243; border_color_all_items=&#8221;#FFFFFF&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][\/dipi_breadcrumbs][et_pb_nextend_smart_slider_3 slider=&#8221;10&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; custom_css_free_form=&#8221;.selector {||  size: 90%;||}&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][\/et_pb_nextend_smart_slider_3][\/et_pb_column][et_pb_column type=&#8221;1_2&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_post_title meta=&#8221;off&#8221; featured_image=&#8221;off&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; title_font=&#8221;Inter|900|||||||&#8221; title_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; title_font_size=&#8221;32px&#8221; module_alignment=&#8221;left&#8221; custom_padding=&#8221;59px||0px||false|false&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22title_text_color%22%93}&#8221;][\/et_pb_post_title][et_pb_text _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; text_font=&#8221;Inter|300|||||||&#8221; header_3_font=&#8221;Inter|300|||||||&#8221; header_3_text_align=&#8221;justify&#8221; header_3_text_color=&#8221;#959595&#8243; custom_margin=&#8221;-24px||||false|false&#8221; custom_padding=&#8221;0px||31px||false|false&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dolny \u015al\u0105sk to region o bogatej i wielokulturowej historii, kt\u00f3ry przez wieki by\u0142 domem dla wielu spo\u0142eczno\u015bci, w tym \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych \u015blady mo\u017cnaodnale\u017a\u0107 do dzi\u015b w postaci zabytk\u00f3w, cmentarzy i synagog. Cho\u0107 ichobecno\u015b\u0107 na tych ziemiach by\u0142a wielokrotnie przerywana przezdramatyczne wydarzenia historyczne, ich wp\u0142yw na rozw\u00f3j kulturyi gospodarki regionu jest nieoceniony.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Na ca\u0142ym obszarze Dolnego \u015al\u0105ska mo\u017cna odnale\u017a\u0107 cmentarze \u017cydowskie,cz\u0119sto po\u0142o\u017cone na uboczu, w\u015br\u00f3d drzew i zaro\u015bli, kt\u00f3re przetrwa\u0142yzawirowania historii. W du\u017cych miastach nieliczne, cudem przetrwa\u0142ynazizm. Najbardziej imponuj\u0105cym z nich jest Stary Cmentarz \u017bydowskiwe Wroc\u0142awiu, kt\u00f3ry stanowi nie tylko miejsce spoczynku wieluzas\u0142u\u017conych postaci, ale tak\u017ce sam w sobie stanowi niezwykle cennyzabytek sztuki cmentarnej. Podobne cmentarze znajduj\u0105 si\u0119 w wielu innychmiejscowo\u015bciach Dolnego \u015al\u0105ska, b\u0119d\u0105c nie tylko miejscem pami\u0119ci, ale i \u015bwiadectwem historii lokalnych spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Synagogi, kt\u00f3re niegdy\u015b t\u0119tni\u0142y \u017cyciem, dzi\u015b cz\u0119sto pe\u0142ni\u0105 inne funkcje,ale zachowa\u0142y swoj\u0105 pierwotn\u0105 architektur\u0119 i symbolik\u0119. Synagoga Pod Bia\u0142ym Bocianem we Wroc\u0142awiu to jeden z niewielu zachowanych przyk\u0142ad\u00f3w neoklasycystycznej architektury \u017cydowskiej, kt\u00f3ra obecnie jest tak\u017ce centrum kultury.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po li wojnie \u015bwiatowej, na Dolnym \u015al\u0105sku osiedli\u0142a si\u0119 spora grupa ocala\u0142ych z Holokaustu, tworz\u0105c w niekt\u00f3rych miastach now\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. W wielu miejscach pozosta\u0142y \u015blady ich dzia\u0142alno\u015bci &#8211; dawne o\u015brodki \u017cycia spo\u0142ecznego, budynki szk\u00f3\u0142 czy domy modlitwy. Cho\u0107 spo\u0142eczno\u015bci te z czasem si\u0119 rozproszy\u0142y, pozostawi\u0142y po sobie \u015blady, kt\u00f3re do dzi\u015b przypominaj\u0105 o ich wk\u0142adzie w powojenny rozw\u00f3j regionu.<\/p>\n<p>[\/et_pb_text][et_pb_audio audio=&#8221;https:\/\/historiaodzyskana.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Podcast-12.mp3&#8243; title=&#8221;Miejsca&#8221; album_name=&#8221;Podcast FBK&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; title_font=&#8221;&#8211;et_global_heading_font|600|||||||&#8221; title_text_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; title_font_size=&#8221;33px&#8221; background_color=&#8221;rgba(0,0,0,0.48)&#8221; background_image=&#8221;https:\/\/historiaodzyskana.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/miejsca-1.png&#8221; background_size=&#8221;initial&#8221; background_blend=&#8221;darken&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][\/et_pb_audio][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_column type=&#8221;4_4&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_accordion toggle_icon=&#8221;&#x34;||divi||400&#8243; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;45daa919-3f03-483a-83eb-b203211bb2ae&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22%93}&#8221;][et_pb_accordion_item title=&#8221;\u015aladami Wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w&#8221; open=&#8221;on&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Spacer \u015aladami Wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska zwi\u0105zana jest z Wroc\u0142awiem ju\u017c ponad 800 lat. \u015awiadcz\u0105 o tym nie tylko najstarsze macewy pochodz\u0105ce z pocz\u0105tku XIII w., ale tak\u017ce najnowsze odkrycia archeologiczne oraz \u017ar\u00f3d\u0142owe. To dzi\u0119ki nim mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce \u017bydzi na Dolnym \u015al\u0105sku pojawili si\u0119 ju\u017c w XII w. i to bli\u017cej jego pocz\u0105tk\u00f3w ni\u017c ko\u0144ca. Silna obecno\u015b\u0107 wyznawc\u00f3w religii moj\u017ceszowej by\u0142a zatem wpisana w histori\u0119 Wroc\u0142awia ju\u017c od wiek\u00f3w \u015brednich.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Niestety los gminy \u017cydowskiej cz\u0119sto podlega\u0142 splotowi tragicznych wydarze\u0144, kt\u00f3re ko\u0144czy\u0142y jej funkcjonowanie. W wiekach \u015brednich by\u0142y to oskar\u017cenia irracjonalne zwi\u0105zane z bezczeszczeniem hostii lub sprowadzeniem zarazy. W efekcie dzia\u0142ania inkwizytor\u00f3w i p\u0142omiennych kaznodziei, w tym s\u0142ynnego Jana Kapistrana, na wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w spada\u0142y prawdziwe kl\u0119ski \u2013 pogromy, egzekucje i banicje. Z czasem do katalogu upokorze\u0144 dosz\u0142y edykty monarsze, kt\u00f3re zamkn\u0119\u0142y histori\u0119 gminy na kilka wiek\u00f3w.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Odrodzi\u0142a si\u0119 ona dopiero z nadej\u015bciem pruskiego panowania. W XIX w. \u017bydzi otrzymali edykt emancypacyjny, kt\u00f3ry umo\u017cliwi\u0142 im swobodne przebywanie w mie\u015bcie. Wkr\u00f3tce stanowi\u0105cy 4% mieszka\u0144c\u00f3w \u017bydzi stali si\u0119 wa\u017cnym elementem mieszanki spo\u0142ecznej i kulturowej Wroc\u0142awia. Domy handlowe, fabryki, synagogi i okaza\u0142e wille s\u0105siadowa\u0142y z prawdziwymi skupiskami biedy. Gmina by\u0142a zr\u00f3\u017cnicowana, podzielona i niejednorodna. Jej kres przynios\u0142o wyniesienie do w\u0142adzy przez nar\u00f3d niemiecki partii nazistowskiej. Czas prze\u015bladowa\u0144 zniszczy\u0142 \u017cydowski Wroc\u0142aw.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pozosta\u0142y jednak po nim liczne \u015blady, kt\u00f3re zobaczymy na spacerze. Jest to tylko niewielki fragment historii wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 1.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Punkty spaceru:<\/strong><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><strong>Start &#8211; Katedra Judaistyki, Uniwersytet Wroc\u0142awski, ul. \u015aw. Jadwigi 3\/4, 50-266 Wroc\u0142aw<\/strong><br \/>Miejsce zwi\u0105zane z Edyt\u0105 Stein, wybitn\u0105 postaci\u0105 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 karmelitank\u0105 i p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0119t\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Uczelnia ta jest tak\u017ce centrum bada\u0144 judaistycznych we Wroc\u0142awiu.<\/li>\n<li><strong>ul. Nankiera<\/strong><br \/>\u015acie\u017cka historii miasta \u2013 na tej ulicy mo\u017cna spotka\u0107 wybrane punkty zwi\u0105zane z histori\u0105 Wroc\u0142awia, w tym tak\u017ce z histori\u0105 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/li>\n<li><strong>ul. Szewska 49<\/strong> \u2013 Instytut Historii UWR<br \/>Na tym terenie znajdowa\u0142o si\u0119 jedno z najstarszych stanowisk archeologicznych, zwi\u0105zane z odkryciem pierwszego, \u017cydowskiego domu modlitwy datowanego na XIII w.<\/li>\n<li><strong>ul. Uniwersytecka<\/strong> \u2013 Collegium Antropologicum<br \/>Tablica po\u015bwi\u0119cona Edycie Stein, kt\u00f3ra studiowa\u0142a na Uniwersytecie Wroc\u0142awskim. Warto zatrzyma\u0107 si\u0119 i pozna\u0107 histori\u0119 tej niezwyk\u0142ej postaci.<\/li>\n<li><strong>plac Uniwersytecki<\/strong><br \/>Przej\u015bcie z tablic\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 Clarze Immerwar, wa\u017cnej postaci zwi\u0105zanej z histori\u0105 \u017cydowsk\u0105 Wroc\u0142awia.<\/li>\n<li><strong>Domy handlowe znajduj\u0105ce na pierzejach Rynku<\/strong><br \/>Wroc\u0142aw by\u0142 jednym z wa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w handlowych w Europie, a w tym kontek\u015bcie na rynku znajdowa\u0142y si\u0119 domy handlowe prowadzone przez \u017cydowskich przedsi\u0119biorc\u00f3w, m.in. Dom Handlowy Trautner (Dom Cohn\u00f3w), Dom Handlowy Louisa Lewy\u2019ego Jr. i Dom Towarowy Braci Barasch.<\/li>\n<li><strong>Dom towarowy Leo Schlesingera i Davida Eljakima Gr\u00fcnbauma \u2013 ul. Rze\u017anicza 32-33<\/strong><br \/>Kolejne miejsce zwi\u0105zane z \u017cydowskimi przedsi\u0119biorcami, kt\u00f3rzy mieli du\u017cy wp\u0142yw na gospodark\u0119 miasta.<\/li>\n<li><strong>ul. Szewska\/O\u0142awska &#8211; Dom Towarowy Petersdorfa<\/strong><br \/>Zwi\u0105zane z histori\u0105 wielkich inwestycji i dzia\u0142alno\u015bci \u017cydowskich rodzin, kt\u00f3re stanowi\u0142y wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejskiego \u017cycia.<\/li>\n<li><strong>Domy handlowe rodziny Schottl\u00e4nder \u2013 ul. \u015awidnicka<\/strong><br \/>Miejsce, gdzie mo\u017cna zobaczy\u0107 wp\u0142yw rodziny Schottl\u00e4nder na rozw\u00f3j handlu we Wroc\u0142awiu.<\/li>\n<li><strong>Teatr \u017bydowski \u2013 ul. \u015awidnicka<\/strong><br \/>Wa\u017cne miejsce kultury \u017cydowskiej we Wroc\u0142awiu, kt\u00f3re w okresie powojennym pe\u0142ni\u0142o rol\u0119 centrum \u017cycia artystycznego spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Po II wojnie \u015bwiatowej teatr ten sta\u0142 si\u0119 symbolem odbudowy kultury \u017cydowskiej w Polsce, zachowuj\u0105c swoj\u0105 rol\u0119 a\u017c do dzi\u015b.<\/li>\n<li><strong>Wertheim \u2013 ul. \u015awidnicka<\/strong><br \/>Kolejne miejsce zwi\u0105zane z \u017cydowskimi kupcami, kt\u00f3rzy wnie\u015bli du\u017cy wk\u0142ad w rozw\u00f3j handlu i przemys\u0142u we Wroc\u0142awiu.<\/li>\n<li><strong>Pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy zniszczenie Synagogi na Wygonie &#8211; ul. \u0141\u0105kowa<\/strong><br \/>Miejsce upami\u0119tniaj\u0105ce zniszczenie jednej z wroc\u0142awskich synagog przez nazist\u00f3w podczas &#8220;Nocy Kryszta\u0142owej&#8221; w 1938 roku. Pomnik stanowi przypomnienie o tragedii, kt\u00f3ra spotka\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w Wroc\u0142awiu i w ca\u0142ych Niemczech.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Podsumowanie spaceru<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Spacer \u015aladami Wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w to wyj\u0105tkowa podr\u00f3\u017c w czasie, kt\u00f3ra pozwala odkry\u0107 bogat\u0105 i tragiczn\u0105 histori\u0119 tej spo\u0142eczno\u015bci. Dzi\u0119ki zachowanym \u015bladom, mo\u017cemy wci\u0105\u017c dostrzega\u0107 wp\u0142yw \u017byd\u00f3w na kulturalny, spo\u0142eczny i gospodarczy rozw\u00f3j miasta. Wroc\u0142aw, mimo zniszcze\u0144 wojennych, wci\u0105\u017c zachowuje pami\u0119\u0107 o tych, kt\u00f3rzy przez wieki stanowili integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tego miejsca.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Mapa Spaceru&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; width=&#8221;100%&#8221; max_height=&#8221;1000px&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/www.google.com\/maps\/d\/u\/0\/embed?mid=1Cu6jmal2VHmZZXj8TydWeHYcqtDgMGg&amp;ehbc=2E312F&amp;noprof=1\" width=\"1024\" height=\"768\"><\/iframe><\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][\/et_pb_accordion][et_pb_text _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;]<\/p>\n<h1>MIEJSCA<\/h1>\n<p>[\/et_pb_text][et_pb_accordion toggle_icon=&#8221;&#x34;||divi||400&#8243; _builder_version=&#8221;4.27.6&#8243; _module_preset=&#8221;45daa919-3f03-483a-83eb-b203211bb2ae&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22%93}&#8221; custom_css_open_toggle=&#8221;border: none;&#8221; body_link_text_color=&#8221;#18a0fb&#8221;][et_pb_accordion_item title=&#8221;Szko\u0142a przy Rehdigerplatz&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W centrum dawnego Breslau, przy dzisiejszej ulicy \u017belaznej 57, stoi budynek, kt\u00f3ry pami\u0119ta wi\u0119cej, ni\u017c sugeruje jego spokojna fasada. Przez ponad sto lat s\u0142u\u017cy\u0142 temu samemu celowi, opiece, nauce i wychowaniu. To adres, pod kt\u00f3rym jak w soczewce skupia si\u0119 historia \u017cydowskiego Wroc\u0142awia, powojennego miasta i wsp\u00f3\u0142czesnej odpowiedzialno\u015bci za pami\u0119\u0107.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Powsta\u0142 w latach 1907\u20131908 z inicjatywy Gminy \u017bydowskiej w Breslau oraz organizacji Verband zur Erziehung Hilfsbed\u00fcrftiger Israelitischer Kinder, Zwi\u0105zku na rzecz wychowania \u017cydowskich dzieci wymagaj\u0105cych opieki. Zwi\u0105zek, dzia\u0142aj\u0105cy od 1889 roku, obejmowa\u0142 opiek\u0105 dzieci z ubogich rodzin i \u015brodowisk, w kt\u00f3rych zagro\u017cone by\u0142o ich dobro. Projekt gmachu przygotowali architekci Paul i Richard Ehrlich, a kluczowym fundatorem by\u0142 kupiec Marcus Fuchs, kt\u00f3ry przekaza\u0142 parcel\u0119 przy Rehdigerplatz 3 oraz znacz\u0105\u00a0 darowizn\u0119 fundacyjn\u0105 przeznaczon\u0105 na budow\u0119 domu, w kt\u00f3rym opieka, wychowanie i edukacja mia\u0142y tworzy\u0107 sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Trzypi\u0119trowy budynek stan\u0105\u0142 w g\u0142\u0119bi dzia\u0142ki, oddzielony od ulicy ogrodem. Na parterze znajdowa\u0142y si\u0119 sale dzienne i jadalnia, wy\u017cej pokoje wychowank\u00f3w i pomieszczenia opiekun\u00f3w. Uroczyste otwarcie w 1908 roku by\u0142o wyrazem nowoczesnego my\u015blenia wroc\u0142awskiej gminy \u017cydowskiej, \u0142\u0105cz\u0105cej trosk\u0119 o najs\u0142abszych z ambicj\u0105 edukacyjn\u0105.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po I wojnie \u015bwiatowej dom opieki ust\u0105pi\u0142 miejsca szkole zrodzonej z ducha haskali, \u017cydowskiego o\u015bwiecenia. 19 kwietnia 1920 roku przy Rehdigerplatz 3 rozpocz\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 Szko\u0142a Ludowa Feilchenfelda, \u017cydowska szko\u0142a powszechna, zwana tak\u017ce <em>J\u00fcdische Volksschule<\/em>. Nazwa pochodzi\u0142a od rodziny Feilchenfeld, zwi\u0105zanej z finansowym wsparciem jej rozwoju. Szko\u0142a \u0142\u0105czy\u0142a nauczanie religii z nowoczesnym programem \u015bwieckim. Uczono tu hebrajskiego, niemieckiego, francuskiego, przedmiot\u00f3w og\u00f3lnych i muzyki.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W 1930 roku budynek przystosowano do potrzeb zar\u00f3wno szko\u0142y ludowej, jak i \u015bredniej. Powsta\u0142o \u017bydowskie Zreformowane Gimnazjum Realne. By\u0142a to jedna z nowocze\u015bniejszych plac\u00f3wek \u017cydowskiego szkolnictwa w Breslau, w kt\u00f3rej \u0142\u0105czono tradycj\u0119 z europejsk\u0105 kultur\u0105 i otwarto\u015bci\u0105.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy w 1933 roku sytuacja szko\u0142y uleg\u0142a gwa\u0142townemu pogorszeniu. Kolejne rozporz\u0105dzenia ogranicza\u0142y mo\u017cliwo\u015bci nauczania, a po pogromie listopadowym 1938 roku \u017cycie szkolne niemal usta\u0142o. Ostatecznie rozporz\u0105dzenie z 7 lipca 1942 roku zakaza\u0142o nauki \u017cydowskich dzieci. 27 lutego 1943 roku ostatnich uczni\u00f3w z Wroc\u0142awia deportowano do Auschwitz. Budynek przy Rehdigerplatz 3 opustosza\u0142.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po wojnie, ju\u017c w polskim Wroc\u0142awiu, ten sam adres ponownie sta\u0142 si\u0119 miejscem nauki. W styczniu 1946 roku, decyzj\u0105 Wojew\u00f3dzkiego Komitetu \u017bydowskiego, otwarto trzyklasow\u0105 szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105 przy ulicy W\u0142odkowica. Jesieni\u0105 tego samego roku przeniesiono j\u0105 do odnowionego budynku dawnej szko\u0142y przy placu Pereca 3, dzisiejszej \u017belaznej 57.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Powsta\u0142a tam Szko\u0142a Podstawowa im. Szolema Alejchema, a rok p\u00f3\u017aniej tak\u017ce liceum og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce. W programie, obok przedmiot\u00f3w og\u00f3lnych, znalaz\u0142y si\u0119 j\u0119zyk jidysz i historia \u017byd\u00f3w. Szko\u0142a szybko sta\u0142a si\u0119 najwi\u0119ksz\u0105 \u017cydowsk\u0105 plac\u00f3wk\u0105 o\u015bwiatow\u0105 w powojennej Polsce. Dla dzieci ocalonych z Zag\u0142ady i repatriant\u00f3w by\u0142a oaz\u0105 bezpiecze\u0144stwa i wsp\u00f3lnoty, miejscem, w kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o uczy\u0107 si\u0119 bez l\u0119ku.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W kwietniu 1949 roku na mocy decyzji Ministerstwa O\u015bwiaty szko\u0142\u0119 upa\u0144stwowiono, zachowuj\u0105c jej struktur\u0119 i imi\u0119 Szolema Alejchema. Wci\u0105\u017c nauczano jidysz, kt\u00f3ry by\u0142 jednym z przedmiot\u00f3w maturalnych obok j\u0119zyka polskiego i matematyki. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i na pocz\u0105tku sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych szko\u0142a zachowywa\u0142a \u017cydowski profil i pozostawa\u0142a wa\u017cnym centrum \u017cycia kulturalnego wroc\u0142awskiej gminy.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Prze\u0142om przyni\u00f3s\u0142 rok 1967, gdy po wojnie sze\u015bciodniowej i rozpocz\u0119tej w Polsce kampanii antysemickiej wielu \u017cydowskich nauczycieli i uczni\u00f3w zmuszono do emigracji. W roku szkolnym 1967\/68 powo\u0142ano w tym samym budynku now\u0105, \u015bwieck\u0105 szko\u0142\u0119 pa\u0144stwow\u0105, VII Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce we Wroc\u0142awiu,kt\u00f3ra przej\u0119\u0142a miejsce i wyposa\u017cenie dawnego liceum \u017cydowskiego. W tym ostatnim roku wci\u0105\u017c uczy\u0142o si\u0119 tu 29 \u017cydowskich uczni\u00f3w, ale spo\u0142eczno\u015b\u0107 szko\u0142y uleg\u0142a rozproszeniu, a jej dotychczasowa to\u017csamo\u015b\u0107 zanik\u0142a.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W latach osiemdziesi\u0105tych w budynku mie\u015bci\u0142 si\u0119 Specjalny O\u015brodek Szkolno-Wychowawczy. Z elewacji znikn\u0119\u0142y \u017cydowskie \u015blady, a pami\u0119\u0107 o Marcusie Fuchsie, braciach Ehrlich, dzieciach z Rehdigerplatz i maturzystach imienia Szolema Alejchema przetrwa\u0142a jedynie we wspomnieniach.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po 1989 roku historia zacz\u0119\u0142a wraca\u0107. W 2003 roku budynek po raz kolejny sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 szko\u0142y \u017cydowskiej, Lauder Etz Chaim. dzia\u0142aj\u0105cej przy wsparciu Fundacji Ronalda Laudera. Od 2013 roku funkcjonuje tu Szko\u0142a Podstawowa Dialogu Kultur Etz Chaim, a dzi\u015b tak\u017ce liceum. W tym samym miejscu, w kt\u00f3rym przed wojn\u0105 uczono w duchu haskali, a po wojnie tworzono przestrze\u0144 bezpiecze\u0144stwa i wsp\u00f3lnoty, wsp\u00f3\u0142czesna szko\u0142a zn\u00f3w uczy j\u0119zyka hebrajskiego, historii \u017byd\u00f3w i otwarto\u015bci. Na jej korytarzach s\u0142ycha\u0107 polski, hebrajski i angielski, wsp\u00f3lnym j\u0119zykiem pozostaje jednak szacunek.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Na jednej ze \u015bcian widniej\u0105 s\u0142owa Sabiny Baral, absolwentki z 1965 roku:<br \/><em>\u201eNasza szko\u0142a by\u0142a oaz\u0105. Byli\u015bmy sobie nawzajem rodzin\u0105. Tam czuli\u015bmy si\u0119 bezpieczni.\u201d<\/em><br \/>Dzi\u015b s\u0105 one nie tylko wspomnieniem, lecz mottem nowej epoki w historii tego miejsca.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u017belazna 57 nie jest wi\u0119c tylko adresem. To ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i zobowi\u0105zanie \u2013 budynek ufundowany przez \u017cydowsk\u0105 gmin\u0119 Breslau, dom dla dzieci wymagaj\u0105cych opieki, szko\u0142a Feilchenfelda i zreformowane gimnazjum, powojenna szko\u0142a im. Szolema Alejchema, miejsce narodzin i kresu \u017cydowskiego VII LO, siedziba \u015bwieckiego liceum, o\u015brodek specjalny i wreszcie wsp\u00f3\u0142czesna szko\u0142a dialogu kultur. To przestrze\u0144, w kt\u00f3rej historia nie jest ozdob\u0105, lecz tre\u015bci\u0105 nauczania \u2013 a pytanie, jak pami\u0119ta\u0107, wci\u0105\u017c wybrzmiewa mi\u0119dzy klas\u0105, korytarzem i dziedzi\u0144cem.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Szpital \u017cydowski i kolejowy przy Sudeckiej&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Przez ponad sto lat ten zak\u0105tek Krzyk\u00f3w by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych punkt\u00f3w na mapie wroc\u0142awskiej medycyny. Tu w 1903 roku otwarto nowoczesny <strong>Szpital \u017bydowski<\/strong>, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 wszystkim mieszka\u0144com miasta, niezale\u017cnie od wyznania.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Decyzj\u0119 o budowie podj\u0119to w <strong>1897 roku<\/strong>, a ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej og\u0142oszono konkurs architektoniczny. Zwyci\u0119\u017cy\u0142 <strong>Reinhard Herold<\/strong>, a nad ca\u0142o\u015bci\u0105 czuwali bracia <strong>Paul i Richard Ehrlichowie<\/strong>, znani wroc\u0142awscy architekci. Prace ruszy\u0142y w <strong>1901 roku<\/strong>, a uroczyste otwarcie nast\u0105pi\u0142o <strong>w kwietniu 1903 roku<\/strong>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">By\u0142 to trzeci szpital \u017cydowski we Wroc\u0142awiu, ale pierwszy tak nowoczesny i dobrze wyposa\u017cony. Powsta\u0142 dzi\u0119ki hojno\u015bci wroc\u0142awskich rodzin: <strong>Schottl\u00e4nder\u00f3w, Kauffmann\u00f3w, Heimann\u00f3w, Fuchs\u00f3w<\/strong> i baronowej <strong>Clary Hirsch von Gereuth<\/strong>, kt\u00f3ra przekaza\u0142a a\u017c 300 tysi\u0119cy marek. W szpitalu dzia\u0142a\u0142y oddzia\u0142y chirurgiczny, wewn\u0119trzny, okulistyczny i ginekologiczny. W <strong>1927 roku<\/strong> otwarto tu pierwsz\u0105 w mie\u015bcie <strong>pracowni\u0119 rentgenologiczn\u0105<\/strong>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wn\u0119trza zaprojektowano z niezwyk\u0142\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 o detal. W budynku znajdowa\u0142a si\u0119 <strong>synagoga dla pacjent\u00f3w i personelu<\/strong>, a szpitalna kuchnia przygotowywa\u0142a posi\u0142ki zgodnie z zasadami koszerno\u015bci. Z biegiem lat trafiali tu tak\u017ce pacjenci spoza gminy , w latach trzydziestych stanowili ju\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107. W tym czasie plac\u00f3wka dysponowa\u0142a <strong>400 \u0142\u00f3\u017ckami<\/strong> i przyjmowa\u0142a kilka tysi\u0119cy chorych rocznie. Kierowa\u0142 ni\u0105 <strong>Ludwig Guttmann<\/strong>, wybitny neurochirurg, kt\u00f3ry po wojnie stworzy\u0142 ide\u0119 igrzysk paraolimpijskich. Po jego emigracji funkcj\u0119 dyrektora obj\u0105\u0142 <strong>Siegmund Hadda<\/strong>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W <strong>1939 roku<\/strong> nazi\u015bci odebrali gminie szpital i podporz\u0105dkowali go wojsku. \u017bydowskich pacjent\u00f3w przeniesiono do mniejszych plac\u00f3wek i budynk\u00f3w gminnych. W czasie obl\u0119\u017cenia miasta w 1945 roku kompleks zosta\u0142 uszkodzony, ale szybko odbudowano go i przekszta\u0142cono w <strong>Okr\u0119gowy Szpital Kolejowy<\/strong>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Nowa plac\u00f3wka s\u0142u\u017cy\u0142a mieszka\u0144com przez kolejne dziesi\u0119ciolecia. Mie\u015bci\u0142a oddzia\u0142y chirurgii, pulmonologii, kardiologii, onkologii, reumatologii, ortopedii i intensywnej terapii, a tak\u017ce liczne poradnie specjalistyczne i laboratoria. W latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych dobudowano zaplecze techniczne: \u00a0tlenowni\u0119, trafostacj\u0119, magazyny i blok zabiegowy.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W <strong>2009 roku<\/strong> szpital w\u0142\u0105czono do struktur Dolno\u015bl\u0105skiego Szpitala im. T. Marciniaka, a w <strong>2015 roku<\/strong> pacjent\u00f3w przeniesiono do nowej siedziby przy ulicy Fieldorfa. Dawne budynki przy Sudeckiej i Wi\u015bniowej opustosza\u0142y, zamykaj\u0105c ponad stuletni rozdzia\u0142 historii tego miejsca. W <strong>2018 roku<\/strong> teren kupi\u0142a firma <strong>OKRE Development<\/strong>, kt\u00f3ra planuje jego rewitalizacj\u0119 pod nazw\u0105 <strong>Sudea.<\/strong><\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Nowy Cmentarz \u017bydowski&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Gdy zabrak\u0142o miejsca przy \u015al\u0119\u017cnej, Wroc\u0142aw za\u0142o\u017cy\u0142 now\u0105 nekropoli\u0119 na zachodzie miasta. W 1898 roku miasto wykupi\u0142o teren na Kozanowie, w 1900 ruszy\u0142y prace ziemne, 14 lutego 1902 cmentarz po\u015bwi\u0119cono, 12 marca odby\u0142y si\u0119 pierwsze poch\u00f3wki. Od pocz\u0105tku my\u015blano o du\u017cej skali i \u0142adzie ogrodowym. Dzi\u015b to oko\u0142o 11 hektar\u00f3w, jeden z najwi\u0119kszych kirkut\u00f3w w Polsce, czynny cmentarz Gminy \u017bydowskiej.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Uk\u0142ad zaprojektowa\u0142 Paul Ehrlich z bratem Richardem, ziele\u0144 Hugo Richter. Od bramy bieg\u0142a o\u015b g\u0142\u00f3wna, po prawej stan\u0105\u0142 dwupi\u0119trowy dom zarz\u0105du, po lewej neoroma\u0144ska kaplica po\u0142\u0105czona arkadowym kru\u017cgankiem z kostnic\u0105. Kaplica mie\u015bci\u0142a do 400 os\u00f3b, fasady z surowej ceg\u0142y, wn\u0119trze malowane. Dzi\u015b przetrwa\u0142y fragmenty kru\u017cgank\u00f3w i \u015bciana kaplicy, reszt\u0119 zniszczy\u0142a wojna i powojenne rozbi\u00f3rki.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po I wojnie \u015bwiatowej wytyczono pole honorowe. Na jego osi wzniesiono tolos z tablicami, na kt\u00f3rych wyryto 432 nazwiska \u017cydowskich \u017co\u0142nierzy. To zapis patriotyzmu i \u017ca\u0142oby, widoczny w prostych stelach, w kr\u0119gu cis\u00f3w, w porz\u0105dku kwater. W latach 20. powsta\u0142o tak\u017ce pole urnowe. Reformowany judaizm dopu\u015bci\u0142 kremacj\u0119, pierwszy taki poch\u00f3wek we Wroc\u0142awiu odnotowano w 1907 roku.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W czasie II wojny \u015bwiatowej w budynku zarz\u0105du dzia\u0142a\u0142a J\u00fcdische Krankenstation Cosel, leczy\u0142a, chowa\u0142a zmar\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w z pobliskich oboz\u00f3w pracy. Pod koniec wojny obiekty ucierpia\u0142y, po 1945 roku cz\u0119\u015b\u0107 rozebrano. Nekropolia ocala\u0142a, s\u0142u\u017cy\u0142a dalej wsp\u00f3lnocie, nowe poch\u00f3wki naruszy\u0142y dawny plan i porz\u0105dek.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Na Lotniczej spoczywaj\u0105 rabini, uczeni, arty\u015bci, przedsi\u0119biorcy. Jest ohel Miny Ciry Majzel z oko\u0142o 1909 roku, rzadko\u015b\u0107 na Dolnym \u015al\u0105sku, wzniesiony nad grobem kobiety. S\u0105 rodzinne grobowce bankier\u00f3w i przemys\u0142owc\u00f3w, nagrobki profesor\u00f3w Uniwersytetu, mi\u0119dzy innymi Ernsta Steinitza i Jacoba Freudenthala. W murach i kwaterach wida\u0107 \u015blady po zniszczeniach, wida\u0107 te\u017c powroty pami\u0119ci.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w w 1983 roku. Od 1996 pozostaje w\u0142asno\u015bci\u0105 Gminy Wyznaniowej \u017bydowskiej we Wroc\u0142awiu. Trwa porz\u0105dkowanie terenu i konserwacja nagrobk\u00f3w. Mi\u0119dzy pilczyck\u0105 kraw\u0119dzi\u0105 a osi\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 rozci\u0105ga si\u0119 dzi\u015b pejza\u017c ciszy, w kt\u00f3rym historia Wroc\u0142awia i jego \u017cydowskiej gminy jest wci\u0105\u017c czytelna.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Stary Cmentarz \u017bydowski&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Stary Cmentarz \u017bydowski to jedno z najcenniejszych miejsc pami\u0119ci we Wroc\u0142awiu. Za\u0142o\u017cony w <strong>1856 roku<\/strong>, by\u0142 odpowiedzi\u0105 na przepe\u0142nienie nekropolii przy ul. Gwarnej. Ziemi\u0119 pod nowy cmentarz naby\u0142a gmina \u017cydowska we wsi Gajowice, a rabin <strong>Abraham Geiger<\/strong> pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 j\u0105 18 listopada tego samego roku. Pierwszy poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 dwa dni wcze\u015bniej \u2013 spocz\u0105\u0142 tu kupiec <strong>Lobel Stern<\/strong>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Nekropolia rozci\u0105ga si\u0119 dzi\u015b na powierzchni <strong>4,6 hektara<\/strong> i kryje oko\u0142o <strong>12 tysi\u0119cy nagrobk\u00f3w<\/strong>. To nie tylko cmentarz, lecz tak\u017ce niezwyk\u0142a galeria sztuki sepulkralnej. Obok prostych macew stoj\u0105 monumentalne grobowce, sarkofagi i obeliski, inspirowane antykiem, gotykiem, secesj\u0105 i modernizmem. Wida\u0107 tu odwag\u0119 formy, wra\u017cliwo\u015b\u0107 czasu i echo przemian spo\u0142ecznych. Cmentarz przy \u015al\u0119\u017cnej r\u00f3\u017cni si\u0119 od kirkut\u00f3w Europy Wschodniej \u2013 jest otwarty w stylu, bogaty w symbolik\u0119, przesi\u0105kni\u0119ty duchem epoki mieszcza\u0144skiego Wroc\u0142awia.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">To miejsce spoczynku wielu znakomitych postaci. Spoczywaj\u0105 tu m.in. <strong>Ferdinand Lassalle<\/strong>, dzia\u0142acz i za\u0142o\u017cyciel pierwszej partii robotniczej w Niemczech, <strong>Heinrich Graetz<\/strong>, historyk i autor pierwszej syntezy dziej\u00f3w \u017byd\u00f3w, <strong>Ferdinand Cohn<\/strong>, botanik wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z Robertem Kochem, <strong>Leopold Auerbach<\/strong>, lekarz i biolog, <strong>Friederike Kempner<\/strong>, poetka zwana \u201e\u015bl\u0105skim \u0142ab\u0119dziem\u201d, <strong>Clara Sachs<\/strong>, malarka, a tak\u017ce <strong>Siegfried i Augusta Steinowie<\/strong> \u2013 rodzice Edyty Stein.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Zachowane nagrobki zachwycaj\u0105 rze\u017ab\u0105 i symbolik\u0105 \u2013 z\u0142amane drzewo oznacza nag\u0142\u0105 \u015bmier\u0107, d\u0142onie kap\u0142ana b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, otwarta ksi\u0119ga przypomina uczonych i rabin\u00f3w. W\u015br\u00f3d drzew i porost\u00f3w cmentarz przypomina dzi\u015b raczej park ni\u017c nekropoli\u0119, ale jego spok\u00f3j jest pe\u0142en znacze\u0144.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ostatni pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w <strong>1942 roku<\/strong>. W czasie walk o miasto w 1945 roku wiele nagrobk\u00f3w zosta\u0142o uszkodzonych, na niekt\u00f3rych wci\u0105\u017c wida\u0107 \u015blady po kulach. W <strong>1975 roku<\/strong> cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w, a po pracach konserwatorskich otwarto go w <strong>1988 roku<\/strong> jako <strong>Muzeum Sztuki Cmentarnej<\/strong>, oddzia\u0142 <strong>Muzeum Miejskiego Wroc\u0142awia<\/strong>.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Dom Edyty Stein, Nowowiejska 38&#8243; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.3&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dom Edyty Stein to adres \u017cywej pami\u0119ci. Tu mieszka\u0142a Edyta,\u00a0 studentka, filozof, p\u00f3\u017aniej karmelitanka i \u015bwi\u0119ta. St\u0105d chodzi\u0142a na Uniwersytet Wroc\u0142awski, st\u0105d wyjecha\u0142a do Getyngi i Fryburga, tu prowadzi\u0142a prywatne seminarium, tu podj\u0119\u0142a decyzj\u0119 o chrzcie. <strong>13 pa\u017adziernika 1933 roku<\/strong> opu\u015bci\u0142a ten dom, kieruj\u0105c si\u0119 do Karmelu w Kolonii. Ju\u017c nigdy tu nie wr\u00f3ci\u0142a.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Kamienic\u0119 wzniesiono oko\u0142o <strong>1882 roku<\/strong> dla browarnika Adolpha Sindermanna. Wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 b\u0142\u0119kitn\u0105 elewacj\u0105, detalem z piaskowca i a\u017curow\u0105 klatk\u0105 schodow\u0105. W <strong>1910 roku<\/strong> kupi\u0142a j\u0105 Augusta Stein. Na parterze dzia\u0142a\u0142 gabinet ginekologiczny Erny Stein, na pi\u0119trze znajdowa\u0142 si\u0119 salon z fortepianem i jadalnia, a na poddaszu p\u00f3\u017aniej zamieszkali Erna i Hans Biberstein. Dom t\u0119tni\u0142 \u017cyciem rodzinnym, naukowym, codziennym.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po <strong>1933 roku<\/strong> rodzina si\u0119 rozprasza, a w <strong>1939 roku<\/strong> nazi\u015bci dokonuj\u0105 aryzacji. Budynek przetrwa\u0142 wojn\u0119, lecz po <strong>1945 roku<\/strong> trafi\u0142 do pa\u0144stwowego zarz\u0105du i przez lata s\u0142u\u017cy\u0142 instytucji \u201eOdra-Film\u201d. Z czasem niszcza\u0142, coraz bardziej zapomniany.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W <strong>1990 roku<\/strong> powsta\u0142o Towarzystwo im. Edyty Stein, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142o starania o uratowanie domu. W <strong>1995 roku<\/strong> mo\u017cliwy by\u0142 wykup, a od <strong>1996<\/strong> trwa\u0142 remont. Dobudowano szklane pi\u0119tro, od strony ogrodu powsta\u0142 szyb windy i weranda, odtworzono zabytkowe klatki schodowe i drzwi. Na fasadzie pojawi\u0142 si\u0119 kartusz z napisem <strong>MICHAEL<\/strong>, nawi\u0105zuj\u0105cy do dawnej nazwy ulicy i s\u0142\u00f3w: <em>Kt\u00f3\u017c jak B\u00f3g<\/em>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W <strong>2001 roku<\/strong> wr\u00f3ci\u0142y dwa oryginalne meble rodziny Stein\u00f3w. W latach <strong>2002\u20132004<\/strong> odtworzono <strong>Salon Edyty<\/strong>, a w <strong>2005 roku<\/strong> wyremontowano parter i w cz\u0119\u015bci piwnicznej po lewej stronie urz\u0105dzono <strong>\u201ePiwnic\u0119 Kulturaln\u0105\u201d<\/strong>,\u00a0 przestrze\u0144 koncert\u00f3w i spotka\u0144.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dzi\u015b Dom Edyty Stein jest siedzib\u0105 Towarzystwa jej imienia. Mie\u015bci sta\u0142\u0105 wystaw\u0119 <strong>\u201eEdyta Stein. Wroc\u0142awianka, filozof, \u015bwi\u0119ta, patronka Europy\u201d<\/strong> oraz bibliotek\u0119. Odbywaj\u0105 si\u0119 tu konferencje, koncerty, projekcje filmowe i zaj\u0119cia dla m\u0142odzie\u017cy. W ogrodzie wci\u0105\u017c ro\u015bnie stary kasztan pam<strong>i\u0119taj\u0105cy czasy rodziny Stein\u00f3w. <\/strong>To miejsce, w kt\u00f3rym pami\u0119\u0107 ma adres, a rozmowa\u00a0 sens i ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Synagoga pod Bia\u0142ym Bocianem&#8221; open=&#8221;on&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.27.6&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221;]<\/p>\n<div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div>W samym sercu dawnej dzielnicy \u017cydowskiej, pomi\u0119dzy ulicami W\u0142odkowica a \u015bw. Antoniego &#8211; na przepi\u0119knym wewn\u0119trznym dziedzi\u0144cu, stoi wyj\u0105tkowy budynek<span>\u00a0<\/span><strong>Synagogi pod Bia\u0142ym Bocianem<\/strong>. <span style=\"font-size: 14px;\">Jej klasycystyczna bry\u0142a, zaprojektowana przez<\/span><span style=\"font-size: 14px;\">\u00a0<\/span><strong style=\"font-size: 14px;\">Carla Ferdinanda Langhansa<\/strong><span style=\"font-size: 14px;\">, przypomina o wielowiekowej obecno\u015bci \u017byd\u00f3w nad Odr\u0105 i o historii Wroc\u0142awia, kt\u00f3ry od wiek\u00f3w \u0142\u0105czy\u0142 r\u00f3\u017cne kultury, j\u0119zyki i wyznania.<\/span><\/div>\n<div><span style=\"font-size: 14px;\"><\/span><\/div>\n<div><span style=\"font-size: 14px;\"><\/span><\/div>\n<div><span style=\"font-size: 14px;\"><\/span><\/div>\n<\/div>\n<p>Pomys\u0142 wzniesienia jednej centralnej synagogi pojawi\u0142 si\u0119 w<span>\u00a0<\/span><strong>1790 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>z inicjatywy pruskiego ministra \u015al\u0105ska, hrabiego Karla Georga Heinricha von Hoyma. W\u0142adze chcia\u0142y zast\u0105pi\u0107 liczne, rozproszone po mie\u015bcie domy modlitwy jednym, reprezentacyjnym budynkiem, kt\u00f3ry u\u0142atwi\u0142by kontrol\u0119 nad gmin\u0105 \u017cydowsk\u0105. Po latach spor\u00f3w i sprzeciwu \u015brodowisk ortodoksyjnych w<span>\u00a0<\/span><strong>1820 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>zapad\u0142a decyzja o budowie. Dzia\u0142k\u0119 wybrano w miejscu dawnej ober\u017cy \u201ePod Bia\u0142ym Bocianem\u201d, od kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia przej\u0119\u0142a nazw\u0119.<\/p>\n<p>Budow\u0119 rozpocz\u0119to w<span>\u00a0<\/span><strong>1827 roku<\/strong>, a dwa lata p\u00f3\u017aniej,<span>\u00a0<\/span><strong>10 kwietnia 1829 roku<\/strong>, odprawiono pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo. Oficjalne otwarcie odby\u0142o si\u0119<span>\u00a0<\/span><strong>23 kwietnia tego samego roku<\/strong>. Langhans stworzy\u0142 harmonijny budynek na planie zbli\u017conym do kwadratu, z monumentaln\u0105 arkad\u0105 aron ha-kodesz i p\u00f3\u0142kolistymi oknami. Wn\u0119trze otacza\u0142y empory dla kobiet oparte na dwunastu kolumnach. W<span>\u00a0<\/span><strong>1905 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>zast\u0105piono je \u017celbetowymi balkonami projektu Paula i Richarda Ehrlich\u00f3w, kt\u00f3re nada\u0142y wn\u0119trzu nowoczesny, secesyjny charakter.<\/p>\n<p>Pocz\u0105tkowo synagoga by\u0142a prywatnym domem modlitwy liberalnego Towarzystwa Braci, a od<span>\u00a0<\/span><strong>1847 roku<\/strong>, og\u00f3lnodost\u0119pnym miejscem kultu dla post\u0119powej cz\u0119\u015bci wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w. Po wybudowaniu monumentalnej Nowej Synagogi przy ulicy Podwale w<span>\u00a0<\/span><strong>1872 roku<\/strong>, \u201eBia\u0142y Bocian\u201d przeszed\u0142 w r\u0119ce gminy konserwatywnej. W setn\u0105 rocznic\u0119 powstania, w<span>\u00a0<\/span><strong>1929 roku<\/strong>, odnowiono wn\u0119trze, zamontowano ogrzewanie i elektryczne o\u015bwietlenie oraz ustawiono now\u0105 bim\u0119 w centralnej cz\u0119\u015bci \u015bwi\u0105tyni.<\/p>\n<p>Podczas nocy kryszta\u0142owej z<span>\u00a0<\/span><strong>9 na 10 listopada 1938 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>boj\u00f3wki hitlerowskie zdewastowa\u0142y wn\u0119trze synagogi i zniszczy\u0142y zwoje Tory. Ocala\u0142a tylko dlatego, \u017ce znajdowa\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d g\u0119stej zabudowy, kt\u00f3rej podpalenie mog\u0142o zagrozi\u0107 s\u0105siednim budynkom. W czasie wojny s\u0142u\u017cy\u0142a jako warsztat samochodowy i magazyn zrabowanego mienia \u017cydowskiego. Z jej dziedzi\u0144ca wysy\u0142ano transporty \u017byd\u00f3w do oboz\u00f3w zag\u0142ady, by\u0142 to wroc\u0142awski Umschlagplatz.<\/p>\n<p>Po wojnie, w<span>\u00a0<\/span><strong>sierpniu 1945 roku<\/strong>, synagoga zosta\u0142a zwr\u00f3cona gminie \u017cydowskiej, kt\u00f3ra przywr\u00f3ci\u0142a w niej funkcj\u0119 religijn\u0105. W kolejnych dekadach, z powodu emigracji, akt\u00f3w wandalizmu i polityki komunistycznych w\u0142adz, budynek popada\u0142 w ruin\u0119. Po antysemickiej kampanii z<span>\u00a0<\/span><strong>1968 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>nabo\u017ce\u0144stwa usta\u0142y, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 zamkni\u0119to.<\/p>\n<p>W nast\u0119pnych latach obiekt kilkakrotnie zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli. W<span>\u00a0<\/span><strong>1974 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>przekazano go Uniwersytetowi Wroc\u0142awskiemu, kt\u00f3ry planowa\u0142 adaptacj\u0119 na bibliotek\u0119, a w<span>\u00a0<\/span><strong>1989 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>przej\u0119\u0142a go Akademia Muzyczna, zamierzaj\u0105c utworzy\u0107 sal\u0119 koncertow\u0105. Oba projekty zako\u0144czy\u0142y si\u0119 niepowodzeniem, a budynek pozosta\u0142 opuszczony. Dopiero w<span>\u00a0<\/span><strong>1996 roku<\/strong>, dzi\u0119ki interwencji kardyna\u0142a Henryka Gulbinowicza i wsparciu Ministerstwa Kultury, synagoga wr\u00f3ci\u0142a do Gminy Wyznaniowej \u017bydowskiej we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n<p>Rozpocz\u0119to w\u00f3wczas kompleksow\u0105 renowacj\u0119 pod kierunkiem architekt Anny Ko\u015bciuk, przy nadzorze konserwatora Marka Mielczarka. Prace finansowano ze \u015brodk\u00f3w Fundacji Wsp\u00f3\u0142pracy Polsko-Niemieckiej i KGHM Polska Mied\u017a. W<span>\u00a0<\/span><strong>2005 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>norweska artystka \u017cydowskiego pochodzenia Bente Kahan za\u0142o\u017cy\u0142a fundacj\u0119 swojego imienia, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do zako\u0144czenia odbudowy dzi\u0119ki wsparciu Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Gminy Wroc\u0142awia.<\/p>\n<div>\n<p>W<span>\u00a0<\/span><strong>2010 roku<\/strong><span>\u00a0<\/span>zako\u0144czono prace, a w odnowionej \u015bwi\u0105tyni otwarto wystaw\u0119 \u201eHistoria odzyskana \u2013 \u017cycie \u017byd\u00f3w we Wroc\u0142awiu i na Dolnym \u015al\u0105sku\u201d. Dzi\u015b<span>\u00a0<\/span><strong>Synagoga pod Bia\u0142ym Bocianem<\/strong><span>\u00a0<\/span>jest zar\u00f3wno miejscem modlitwy, jak i przestrzeni\u0105 kultury. Odbywaj\u0105 si\u0119 tu koncerty, spotkania i uroczysto\u015bci, a jej wn\u0119trze, pe\u0142ne \u015bwiat\u0142a i harmonii, przypomina o Wroc\u0142awiu jako mie\u015bcie wielu kultur, w kt\u00f3rym \u017cydowska historia zn\u00f3w sta\u0142a si\u0119 \u017cywa i obecna.<\/p>\n<\/div>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Najstarsza nekropolia \u017cydowska we Wroc\u0142awiu&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Na Dolnym \u015al\u0105sku istnia\u0142o wiele miejsc poch\u00f3wku \u017byd\u00f3w, cho\u0107 nie zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 one w miejscach, gdzie funkcjonowa\u0142y gminy \u017cydowskie. Cz\u0119sto by\u0142o to uwarunkowane prawem lub przywilejami oraz zakazami. Najstarszy znany cmentarz \u017cydowski we Wroc\u0142awiu powsta\u0142 prawdopodobnie w XII wieku, o czym \u015bwiadczy odnaleziona macewa Dawida, syna Sar Szaloma, datowana na rok 1203. Nekropolia ta znajdowa\u0142a si\u0119 przed Bram\u0105 O\u0142awsk\u0105, a jej istnienie potwierdzi\u0142 przywilej nadany przez ksi\u0119cia Henryka IV Probusa oraz gwarancje rady miejskiej z 1315 roku, dotycz\u0105ce nietykalno\u015bci cmentarza. Niestety, ju\u017c w 1345 roku kr\u00f3l Jan Luksemburski zezwoli\u0142 na profanacj\u0119 cmentarza, a macewy pos\u0142u\u017cy\u0142y do wzmacniania miejskich fortyfikacji. Rozbi\u00f3rk\u0105 cmentarza zaj\u0119\u0142o si\u0119 ponad 50 robotnik\u00f3w, co wskazuje na du\u017c\u0105 powierzchni\u0119 nekropolii \u2013 oko\u0142o 5 morg\u00f3w, czyli od 1,5 do 2,5 hektara. Kolejne \u017cydowskie miejsce poch\u00f3wku przesta\u0142o funkcjonowa\u0107 w 1349 roku, po tragicznych wydarzeniach pogromu. Cho\u0107 w 1350 roku, po cz\u0119\u015bciowym powrocie \u017byd\u00f3w, cmentarz zn\u00f3w by\u0142 u\u017cytkowany, to gmina jedynie dzier\u017cawi\u0142a ten teren. Jednak w 1360 roku, po kolejnym pogromie, cmentarz przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Korony Czeskiej, by w 1395 roku ponownie zosta\u0107 przekazanym \u017bydom. Niestety, po kazaniach Jana Kapistrana w 1453 roku i wynikaj\u0105cym z nich pogromie, gmina \u017cydowska przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz zosta\u0142 ostatecznie zlikwidowany w 1455 roku. W\u00f3wczas kr\u00f3l czeski W\u0142adys\u0142aw Jagiello\u0144czyk zakaza\u0142 \u017bydom osiedlania si\u0119 na sta\u0142e we Wroc\u0142awiu, co zako\u0144czy\u0142o trwaj\u0105c\u0105 kilka stuleci histori\u0119 \u017cydowskich poch\u00f3wk\u00f3w w tym mie\u015bcie.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Wie\u017ca prochowa&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p>W czerwcu 1749 roku, podczas jarmarku \u015bwi\u0119toja\u0144skiego we Wroc\u0142awiu, dosz\u0142o do tragicznej katastrofy, kt\u00f3ra na zawsze zmieni\u0142a histori\u0119 miasta. Wielu kupc\u00f3w \u017cydowskich i ormia\u0144skich, przyby\u0142ych z Rzeczypospolitej, zatrzyma\u0142o si\u0119 w pobli\u017cu baszty prochowej przy ulicy W\u0142odkowica (dawniej Wallstrasse). Mimo burzowego pi\u0105tkowego wieczoru, nikt nie spodziewa\u0142 si\u0119 nadchodz\u0105cej tragedii. W sobot\u0119 nad ranem, oko\u0142o godziny 2:30, piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119, w kt\u00f3rej sk\u0142adowano prawie 200 beczek prochu. Pot\u0119\u017cna eksplozja by\u0142a s\u0142yszana w promieniu wielu kilometr\u00f3w. W wyniku wybuchu zgin\u0119\u0142o ponad 60 os\u00f3b, a kilkaset zosta\u0142o rannych. Szczeg\u00f3lnie tragiczne by\u0142y straty w\u015br\u00f3d ludno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 zgin\u0119\u0142o 36 \u017byd\u00f3w, a 118 zosta\u0142o rannych. W\u015br\u00f3d ofiar znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce Philip Lazarus Hirschel, prowadz\u0105cy pierwszy od \u015bredniowiecza \u017cydowski dom modlitwy we Wroc\u0142awiu. Zniszczone zosta\u0142y 43 budynki, w tym pierwsza nowo\u017cytna synagoga, a 50 kolejnych musiano rozebra\u0107 z powodu uszkodze\u0144. Straty dotkn\u0119\u0142y tak\u017ce niemal uko\u0144czony ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Opatrzno\u015bci Bo\u017cej, co wzbudzi\u0142o szerok\u0105 reakcj\u0119 w Europie i doprowadzi\u0142o do zbi\u00f3rek na jego odbudow\u0119.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Wroc\u0142awska gmina \u017cydowska, w dow\u00f3d pami\u0119ci o tej tragedii, przez wiele lat obchodzi\u0142a rocznic\u0119 wybuchu jako dzie\u0144 \u017ca\u0142oby. Katastrofa zosta\u0142a uwieczniona na licznych grafikach i medalach, w tym na wyj\u0105tkowym dziele medaliera Georga Wilhelma Kittela. Na srebrnym medalionie artysta przedstawi\u0142 moment uderzenia pioruna oraz zniszczenia, jakie nast\u0105pi\u0142y. W 2014 roku, podczas bada\u0144 archeologicznych przy ul. W\u0142odkowica, odkryto fragmenty mur\u00f3w miejskich wyrwanych i przemieszczonych przez eksplozj\u0119. Odkrycia te potwierdzi\u0142y si\u0142\u0119 wybuchu, a tak\u017ce dok\u0142adn\u0105 lokalizacj\u0119 baszty prochowej, kt\u00f3ra sta\u0142a mi\u0119dzy obecnymi numerami 4 i 6 przy ul. W\u0142odkowica.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Cmentarz przy ul. Gwarnej&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; title_last_edited=&#8221;off|desktop&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; background_color=&#8221;RGBA(255,255,255,0)&#8221; background_enable_color=&#8221;on&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p>\u00a0W 1744 roku kr\u00f3l pruski Fryderyk II nakaza\u0142 wroc\u0142awskiej gminie \u017cydowskiej zakup terenu pod nowy cmentarz. Pocz\u0105tkowo rozwa\u017cano mo\u017cliwo\u015b\u0107 odkupienia dawnego, \u015bredniowiecznego kirkutu na Przedmie\u015bciu O\u0142awskim 1744, kt\u00f3rego znaczna cz\u0119\u015b\u0107 pozostawa\u0142a nieu\u017cytkowana. Dot\u0105d zmar\u0142ych grzebano na cmentarzach gmin przedmiejskich, zw\u0142aszcza w Brzegu Dolnym. Nakaz kr\u00f3la, by cz\u0142onkowie gminy byli chowani na przysz\u0142ym cmentarzu za darmo, a przyjezdni za 5 talar\u00f3w, nie spotka\u0142 si\u0119 z aprobat\u0105 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Dyskusje te przerwa\u0142a tragedia z 21 czerwca 1749 roku, kiedy wybuch wie\u017cy prochowej, spowodowany uderzeniem pioruna, w znacznym stopniu zniszczy\u0142 rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105. Konieczno\u015b\u0107 przewiezienia cia\u0142 ofiar, kt\u00f3rych identyfikacja by\u0142a utrudniona, do Brzegu Dolnego przyspieszy\u0142a negocjacje gminy z magistratem. Rozmowy by\u0142y d\u0142ugie i trudne, dodatkowo komplikowane przez op\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, posiadaj\u0105cego wiele grunt\u00f3w na przedmie\u015bciach. Ostatecznie, w 1761 roku, uda\u0142o si\u0119 zakupi\u0107 ogr\u00f3d Jana Antoniego Langego na Przedmie\u015bciu \u015awidnickim, gdzie powsta\u0142 cmentarz. Rok p\u00f3\u017aniej zakup zatwierdzi\u0142 Fryderyk II, co umo\u017cliwi\u0142o powstanie pierwszej od ponad 300 lat \u017cydowskiej nekropolii we Wroc\u0142awiu. W ci\u0105gu kolejnych 50 lat cmentarz dwukrotnie powi\u0119kszono i otoczono murem. W 1832 roku wzniesiono dom przedpogrzebowy. Pochowano tu wiele wybitnych osobisto\u015bci, m.in. braci Jonasa i Davida Fr\u04d3nckl\u00f3w, filantrop\u00f3w wspieraj\u0105cych zar\u00f3wno \u017byd\u00f3w, jak i ubogich chrze\u015bcijan, oraz Lewina Benjamina Dohma, urz\u0119dnika kr\u00f3lewskiego i or\u0119downika haskali. ku XX wieku cmentarz podzielono na dwie cz\u0119\u015bci w zwi\u0105zku z rozbudow\u0105 infrastruktury Cmentarz, zlokalizowany mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Gwarn\u0105, Pi\u0142sudskiego i placem Konstytucji 3 Maja, szybko sta\u0142 si\u0119 za ma\u0142y, wi\u0119c w 1856 roku zosta\u0142 zamkni\u0119ty. Z kilku tysi\u0119cy macew do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej przetrwa\u0142o jedynie kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w, kt\u00f3re znikn\u0119\u0142y prawdopodobnie pod koniec lat 40. Teren cmentarza zosta\u0142 zr\u00f3wnany z ziemi\u0105 i zabudowany. W 2017 roku, podczas prac archeologicznych, odkryto fragmenty nagrobk\u00f3w oraz szcz\u0105tki z ekshumacji z pocz\u0105tku XX wieku. Obecnie o upami\u0119tnienie tego miejsca zabiegaj\u0105 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie i organizacje pozarz\u0105dowe.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Kirkut w Mi\u0142ocicach&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cmentarz, znajduj\u0105cy si\u0119 dzi\u015b na terenie wsi Mi\u0142ocice, powsta\u0142 przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bl\u0105sk\u0105, czyli najp\u00f3\u017aniej przed rokiem 1740. Jest to miejsce trudno dost\u0119pne. W XIX wieku by\u0142 jednym z wi\u0119kszych cmentarzy, gdzie chowano \u017byd\u00f3w z Bierutowa i oddalonej o 30 km Ole\u015bnicy. Teren kiedy\u015b otacza\u0142 ceglany mur, a nad nagrobkami g\u00f3rowa\u0142 dom przedpogrzebowy. Dzi\u015b macewy s\u0105 niemal ca\u0142kowicie poch\u0142oni\u0119te przez las, a cmentarz stopniowo wtapia si\u0119 w otoczenie. Podczas II wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 zdewastowany przez miejscowych Niemc\u00f3w \u2013 spalono dom przedpogrzebowy, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczono. Dopiero w 1990 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w, co uchroni\u0142o go przed ca\u0142kowit\u0105 zag\u0142ad\u0105. W XXI wieku, dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy Nadle\u015bnictwa O\u0142awa, Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w we Wroc\u0142awiu i Zwi\u0105zku Gmin Wyznaniowych \u017bydowskich w RP, teren cmentarza zosta\u0142 uporz\u0105dkowany, ogrodzony i oznaczony, a istniej\u0105ce nagrobki zinwentaryzowano.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Synagoga na Wygonie&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p>Okaza\u0142a synagoga zosta\u0142a wzniesiona w 1872 roku z inicjatywy wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w zwi\u0105zanych z haskal\u0105. Rozwijaj\u0105ca si\u0119\u00a0 liberalna spo\u0142eczno\u015b\u0107 potrzebowa\u0142a nowego miejsca modlitwy. W 1864 roku rozpocz\u0119to budow\u0119 synagogi, kt\u00f3ra mia\u0142a pomie\u015bci\u0107 1850 os\u00f3b (1050 m\u0119\u017cczyzn i 800 kobiet). Projekt wy\u0142oni\u0142 si\u0119 z konkursu, a jego autorem by\u0142 Edwin Oppler, znany \u017cydowski architekt, zwolennik asymilacji z kultur\u0105 niemieck\u0105. Oppler uwa\u017ca\u0142, \u017ce niemieccy \u017bydzi powinni budowa\u0107 w niemieckim stylu, dlatego zaprojektowa\u0142 monumentaln\u0105 synagog\u0119 w stylu neoroma\u0144skim. Budowl\u0119 wyr\u00f3\u017cnia\u0142a 18-metrowa kopu\u0142a, kt\u00f3ra wznosi\u0142a si\u0119 na wysoko\u015b\u0107 73 metr\u00f3w.<\/p>\n<p>\u00a0Uroczyste otwarcie synagogi odby\u0142o si\u0119 29 wrze\u015bnia 1872 roku, z udzia\u0142em rabin\u00f3w Gedalii Tiktina i Manuela Jo\u00ebla, co symbolizowa\u0142o pojednanie wewn\u0105trz wroc\u0142awskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Synagoga, imponuj\u0105ca swoj\u0105 architektur\u0105 i malowid\u0142ami Gisberta M\u00fcnstera, szybko sta\u0142a si\u0119 symbolem obecno\u015bci \u017byd\u00f3w we Wroc\u0142awiu. Niestety, w czasie nocy kryszta\u0142owej 9 listopada 1938 roku, synagoga zosta\u0142a zniszczona przez nazist\u00f3w. Jej mury by\u0142y tak solidne, \u017ce do zburzenia zatrudniono saper\u00f3w.<\/p>\n<p>\u00a0Willy Cohn, historyk i \u015bwiadek tamtych wydarze\u0144, pisa\u0142 w swoim dzienniku:<\/p>\n<p>\u00a0\u201eW nocy dosz\u0142o do ci\u0119\u017ckich zamieszek! Mleczarz powiedzia\u0142 rano mojej \u017conie, \u017ce podpalono Now\u0105 Synagog\u0119, a sklepy zdemolowano. [&#8230;] 11 listopada: Zawali\u0142a si\u0119 kopu\u0142a Nowej Synagogi, wn\u0119trze jest ca\u0142kowicie wypalone. [&#8230;] Nie wierz\u0119 ju\u017c w odbudow\u0119 \u017cydowskiej egzystencji w Niemczech.&#8221;<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\"><sup>[1]<\/sup><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><sup>[1]<\/sup><\/a> \u00a0W. Cohn, \u017badnego prawa \u2013 nigdzie. Dziennik z Breslau 1933-1941, Wroc\u0142aw 2010. s. 223-225.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Dom Handlowy Trautner&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p>Dom Handlowy Trautner, zaprojektowany przez \u017cydowskich architekt\u00f3w Paula i Richarda Ehrlich\u00f3w, powsta\u0142 w 1903 roku. Projekt zosta\u0142 zaprezentowany ju\u017c w 1901 roku Louisowi Cohnowi, jednemu z najbogatszych mieszka\u0144c\u00f3w Wroc\u0142awia. Na parceli przy Rynku 48 powsta\u0142 imponuj\u0105cy, pi\u0119ciokondygnacyjny budynek w stylu neomanierystycznym, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 przeszklon\u0105 fasad\u0105 i charakterystycznym szklanym globusem, oplecionym ta\u015bm\u0105 filmow\u0105. Dom towarowy szybko zdoby\u0142 uznanie, przyci\u0105gaj\u0105c zamo\u017cnych klient\u00f3w swoim stylem i luksusowymi towarami. Po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy, maj\u0105tek zosta\u0142 odebrany \u017cydowskim w\u0142a\u015bcicielom i przekazany nowemu, niemieckiemu w\u0142a\u015bcicielowi za symboliczn\u0105 op\u0142at\u0105.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221;Domy handlowe Lewy\u2019ego i  Braci Barasch\u00f3w&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p>Dawne domy kupieckie na Starym Mie\u015bcie i na Przedmie\u015bciu \u015awidnickim \u015bwiadcz\u0105 o bogatej historii \u017cydowskiego Wroc\u0142awia. W 1904 roku zaprojektowano Dom Handlowy Louisa Lewy\u2019ego Jr. na parceli przy Rynku 39-40. Po\u0142\u0105czony ze szwalni\u0105 sklep zdoby\u0142 s\u0142aw\u0119 w ca\u0142ych Niemczech, szczeg\u00f3lnie dzi\u0119ki wyj\u0105tkowym p\u0142aszczom damskim i r\u0119kawiczkom.<\/p>\n<p>W tym samym roku powsta\u0142 tak\u017ce Dom Handlowy Braci Barasch, bogatych w\u0142a\u015bcicieli kilkunastu podobnych plac\u00f3wek w Niemczech. Zajmuj\u0105cy kilka parcel przy ulicach Kurzy Targ, Szewskiej i Rynku, by\u0142 jednym z najwi\u0119kszych dom\u00f3w handlowych na \u015al\u0105sku i w ca\u0142ym cesarstwie. Budynek zachwyca\u0142 po\u0142\u0105czeniem lekkiej secesji z bogactwem neobaroku, a jego projektantem by\u0142 bawarski architekt Georg Schneider. Dom Handlowy Braci Barasch wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 nie tylko r\u00f3\u017cnorodnym asortymentem, ale tak\u017ce charakterystycznym szklanym globusem, podtrzymywanym przez cztery miedziane sfinksy, kt\u00f3ry wie\u0144czy\u0142 wie\u017c\u0119 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci budynku. By\u0142 on symbolem rodzinnej firmy i zapowiedzi\u0105 jej rozwoju.<\/p>\n<p>Niestety, w wyniku przebudowy mi\u0119dzywojennej i po\u017caru, globus oraz secesyjny front budowli nie przetrwa\u0142y. W latach 30. XX wieku budynek zosta\u0142 odebrany dotychczasowym w\u0142a\u015bcicielom i sprzedany niemieckiemu nabywcy. Obecnie mie\u015bci si\u0119 tam Dom Handlowy Feniks.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=&#8221; Dom Handlowy Leo Schlesingera i Davida Eljakima Gr\u00fcnbauma&#8221; open_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; closed_toggle_text_color=&#8221;#1f1f1f&#8221; closed_toggle_background_color=&#8221;#FFFFFF&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}&#8221; toggle_text_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; toggle_font_size=&#8221;21px&#8221; closed_toggle_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; open=&#8221;off&#8221;]<\/p>\n<p>Domy handlowe z pocz\u0105tku XX wieku charakteryzowa\u0142y si\u0119 du\u017cymi przeszkleniami, kt\u00f3re wpuszcza\u0142y du\u017co \u015bwiat\u0142a do wn\u0119trz oraz umo\u017cliwia\u0142y wyeksponowanie towar\u00f3w. Przy ulicy Rze\u017aniczej 32\/33 w 1901 roku powsta\u0142 budynek uniwersalny, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 nie tylko funkcj\u0119 handlow\u0105, ale tak\u017ce biurow\u0105, magazynow\u0105 i produkcyjn\u0105. Okaza\u0142y fronton zaprojektowa\u0142a firma Schlesinger &amp; Benedict na zlecenie dw\u00f3ch \u017cydowskich kupc\u00f3w i producent\u00f3w, Leo Schlesingera i Davida Eljakima Gr\u00fcnbauma. Ich firma specjalizowa\u0142a si\u0119 w produkcji i sprzeda\u017cy konfekcji m\u0119skiej w standardowych rozmiarach, co by\u0142o wtedy nowo\u015bci\u0105.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Budynek wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 bogatymi detalami, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 r\u00f3\u017cne style architektoniczne, od roma\u0144skiego po gotyk i secesj\u0119 oraz\u00a0 nawi\u0105zania do postaci mitologicznych. Dzi\u0119ki temu jest uwa\u017cany za jeden z najpi\u0119kniejszych przyk\u0142ad\u00f3w wroc\u0142awskiej architektury w stylu art nouveau. Po II wojnie \u015bwiatowej dobrze zachowany budynek ponownie uruchomiono w polskim Wroc\u0142awiu, a w jego wn\u0119trzu otwarto Zak\u0142ady Przemys\u0142u Odzie\u017cowego \u201eIntermoda\u201d, kt\u00f3re by\u0142y pa\u0144stwowym przedsi\u0119biorstwem produkuj\u0105cym ubrania.<\/p>\n<p>[\/et_pb_accordion_item][\/et_pb_accordion][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=&#8221;1_2,1_2&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_column type=&#8221;1_2&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_button button_url=&#8221;@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF9saW5rX3VybF9wYWdlIiwic2V0dGluZ3MiOnsicG9zdF9pZCI6IjE0ODkifX0=@&#8221; button_text=&#8221;Pocz\u0105tki&#8221; button_alignment=&#8221;left&#8221; button_alignment_tablet=&#8221;center&#8221; button_alignment_phone=&#8221;center&#8221; button_alignment_last_edited=&#8221;on|phone&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _dynamic_attributes=&#8221;button_url&#8221; _module_preset=&#8221;default&#8221; custom_button=&#8221;on&#8221; button_text_size=&#8221;18px&#8221; button_bg_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; button_border_width=&#8221;0px&#8221; button_border_radius=&#8221;1px&#8221; button_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; button_icon=&#8221;&#x34;||divi||400&#8243; button_icon_placement=&#8221;left&#8221; background_layout=&#8221;dark&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22button_bg_color%22%93}&#8221;][\/et_pb_button][\/et_pb_column][et_pb_column type=&#8221;1_2&#8243; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _module_preset=&#8221;default&#8221; global_colors_info=&#8221;{}&#8221;][et_pb_button button_url=&#8221;@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF9saW5rX3VybF9wYWdlIiwic2V0dGluZ3MiOnsicG9zdF9pZCI6IjE0NDkifX0=@&#8221; button_text=&#8221;Obecni &#8211; Nieobecni&#8221; button_alignment=&#8221;right&#8221; button_alignment_tablet=&#8221;right&#8221; button_alignment_phone=&#8221;center&#8221; button_alignment_last_edited=&#8221;on|phone&#8221; _builder_version=&#8221;4.24.0&#8243; _dynamic_attributes=&#8221;button_url&#8221; _module_preset=&#8221;default&#8221; custom_button=&#8221;on&#8221; button_text_size=&#8221;18px&#8221; button_bg_color=&#8221;gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e&#8221; button_border_width=&#8221;0px&#8221; button_border_radius=&#8221;1px&#8221; button_font=&#8221;Inter||||||||&#8221; button_icon=&#8221;&#x35;||divi||400&#8243; background_layout=&#8221;dark&#8221; global_colors_info=&#8221;{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22button_bg_color%22%93}&#8221;][\/et_pb_button][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><div class=\"et_pb_with_border et_pb_module dipi_breadcrumbs dipi_breadcrumbs_0\">\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t<div class=\"et_pb_module_inner\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"dipi-breadcrumbs dipi-bc-left\">\n                <ul >\n                    \n                                                        <li  class=\"dipi-breadcrumb-item dipi-breadcrumb-home\">\n\n                                                    <a  href=\"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/\">\n                                <span >\n                                                                        Historia Odzyskana                                <\/span>\n                            <\/a>\n\n                                                <meta itemprop=\"position\" content=\"1\"\/>                    <\/li>\n\n                    <li class=\"dipi-breadcrumb-separator\">\n                    <span class=\"et-pb-icon dipi-separator-icon\">$<\/span>\n                <\/li>                            \n                <\/ul>\n            <\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>Dolny \u015al\u0105sk to region o bogatej i wielokulturowej historii, kt\u00f3ry przez wieki by\u0142 domem dla wielu spo\u0142eczno\u015bci, w tym \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych \u015blady mo\u017cnaodnale\u017a\u0107 do dzi\u015b w postaci zabytk\u00f3w, cmentarzy i synagog. Cho\u0107 ichobecno\u015b\u0107 na tych ziemiach by\u0142a wielokrotnie przerywana przezdramatyczne wydarzenia historyczne, ich wp\u0142yw na rozw\u00f3j kulturyi gospodarki [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"[et_pb_section fb_built=\"1\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" custom_padding=\"0px||97px|||\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_row column_structure=\"1_2,1_2\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" custom_padding=\"22px|||||\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_column type=\"1_2\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][dipi_breadcrumbs bc_home_icon=\"off\" bc_hover_item_bg_color=\"#FFFFFF\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" items_text_color=\"#b0b0b0\" border_color_all_items=\"#FFFFFF\" global_colors_info=\"{}\"][\/dipi_breadcrumbs][et_pb_nextend_smart_slider_3 slider=\"10\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" custom_css_free_form=\".selector {||  size: 90%;||}\" global_colors_info=\"{}\"][\/et_pb_nextend_smart_slider_3][\/et_pb_column][et_pb_column type=\"1_2\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_post_title meta=\"off\" featured_image=\"off\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" title_font=\"Inter|900|||||||\" title_text_color=\"gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e\" title_font_size=\"32px\" module_alignment=\"left\" custom_padding=\"59px||0px||false|false\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22title_text_color%22%93}\"][\/et_pb_post_title][et_pb_text _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" text_font=\"Inter|300|||||||\" header_3_font=\"Inter|300|||||||\" header_3_text_align=\"justify\" header_3_text_color=\"#959595\" custom_margin=\"-24px||||false|false\" custom_padding=\"0px||31px||false|false\" global_colors_info=\"{}\"]<h3 style=\"text-align: justify;\"><span data-metadata=\"&lt;!--(figmeta)eyJmaWxlS2V5IjoiY1hpamF6YVpSU0ljWUZ2bVc1allrUyIsInBhc3RlSUQiOjMyMTM2NzIxNCwiZGF0YVR5cGUiOiJzY2VuZSJ9Cg==(\/figmeta)--&gt;\"><\/span><span>(XIV - XV w.)<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span>Kres \u015bredniowiecznej gminy \u017cydowskiej we Wroc\u0142awiu nie by\u0142 efektem jednego wydarzenia. Na\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na\u0144 wiele czynnik\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y to\u017csame dla niemal wszystkich wygna\u0144 i pogrom\u00f3w w \u00f3wczesnej Europie. Podejrzliwo\u015b\u0107, bigoteria po\u0142\u0105czona z mitem o mordzie rytualnym, zad\u0142u\u017cenie monarch\u00f3w i ko\u015bcio\u0142a, a wszystko to w obliczu szalej\u0105cych chor\u00f3b i wojen. Na \u015al\u0105sku gmina znika\u0142a i odradza\u0142a si\u0119 wielokrotnie, jednak epidemia Czarnej \u015amierci, chciwo\u015b\u0107 czeskich kr\u00f3l\u00f3w i w ko\u0144cu zapalczywo\u015b\u0107 w\u0142oskiego mnicha po\u0142o\u017cy\u0142y jej kres na trzy stulecia.<\/span><\/p>[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_column type=\"4_4\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_accordion toggle_icon=\"&#x34;||divi||400\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"45daa919-3f03-483a-83eb-b203211bb2ae\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22,%22body_link_text_color%22%93}\" custom_css_open_toggle=\"border: none;\"][et_pb_accordion_item title=\"Mroczny cie\u0144 Kapistrana\" open=\"off\" open_toggle_background_color=\"#FFFFFF\" closed_toggle_text_color=\"#1f1f1f\" closed_toggle_background_color=\"#FFFFFF\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}\" toggle_text_color=\"gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e\" toggle_font=\"Inter||||||||\" toggle_font_size=\"21px\" closed_toggle_font=\"Inter||||||||\"]<p style=\"text-align: justify;\">\u015awidnica to jedno z najstarszych miast na Dolnym \u015al\u0105sku, kt\u00f3re by\u0142o miejscem schronienia dla \u017byd\u00f3w ju\u017c w wiekach \u015brednich. Pierwszy cmentarz powsta\u0142 tu jeszcze w XIV w. Przywileje nadane przez ksi\u0119cia Henryka IV Probusa i Bolka I \u015awidnickiego przyczyni\u0142y si\u0119 do stworzenia drugiej, po wroc\u0142awskiej, du\u017cej i znacz\u0105cej gminy \u017cydowskiej, kt\u00f3ra posiada\u0142a autonomi\u0119 i w\u0142asn\u0105 jesziw\u0119. Antysemickie kazania dominika\u0144skiego mnicha Jana Kapistrana doprowadzi\u0142y w 1454 roku do oskar\u017cenia \u015bwidnickich \u017byd\u00f3w o zbezczeszczenie hostii. Wymuszone torturami zeznania sprowadzi\u0142y na cz\u0142onk\u00f3w gminy surowe kary. Siedemna\u015bcie os\u00f3b sp\u0142on\u0119\u0142o na stosach, pozosta\u0142ych wyp\u0119dzono, konfiskuj\u0105c mienie i cmentarz, a synagog\u0119 odebrano i przekszta\u0142cono w ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1457 r. kr\u00f3l czeski W\u0142adys\u0142aw nada\u0142 miastu przywilej zakazuj\u0105cy osiedlania si\u0119 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ry obowi\u0105zywa\u0142 do ko\u0144ca XVIII w.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Zmiana nast\u0105pi\u0142a za rz\u0105d\u00f3w pruskich, po s\u0142ynnym edykcie Fryderyka Wilhelma III. Ju\u017c w 1815 r. powsta\u0142 cmentarz, na kt\u00f3rym pod koniec XIX w. funkcjonowa\u0142 dom przedpogrzebowy. Po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy nekropolia zosta\u0142a zniszczona, a w 1942 r. macewami wybrukowano ulice. Po wojnie spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w polskich chowa\u0142a przez jaki\u015b czas na tym cmentarzu swoich zmar\u0142ych. W 1963 r. postawiono pomnik, kt\u00f3ry upami\u0119tnia\u0142 dwudziest\u0105 rocznic\u0119 wybuchu powstania w getcie warszawskim. Niestety, nie uchroni\u0142o to kirkutu przed kolejnymi dewastacjami.<\/p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=\"Czarna \u015bmier\u0107\" open_toggle_background_color=\"#FFFFFF\" closed_toggle_text_color=\"#1f1f1f\" closed_toggle_background_color=\"#FFFFFF\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}\" toggle_text_color=\"gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e\" toggle_font=\"Inter||||||||\" toggle_font_size=\"21px\" closed_toggle_font=\"Inter||||||||\" open=\"off\"]<p style=\"text-align: justify;\"><em>To by\u0142a okrutna i straszna rzecz [\u2026]\u00a0 Zaiste, tego, kto nie widzia\u0142 takiej okropno\u015bci mo\u017cna nazwa\u0107 b\u0142ogos\u0142awionym; [\u2026] ofiary umiera\u0142y niemal natychmiast. Napuchni\u0119ci pod pachami i w pachwinach [\u2026] padali martwi. Ojciec porzuca\u0142 dzieci, \u017cona m\u0119\u017ca, brat brata; [\u2026] Umierali\u00a0 setkami i w dzie\u0144, i w nocy. Dniami i nocami wszyscy byli wrzucani do tych row\u00f3w i przysypywani ziemi\u0105 [\u2026] tak wielu umar\u0142o i wszyscy uwierzyli, \u017ce nasta\u0142 koniec \u015bwiata<\/em><a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\"><sup>[1]<\/sup><\/a><em>.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tak o \u015bredniowiecznej epidemii d\u017cumy pisa\u0142 kronikarz z w\u0142oskiej Sieny, Agnolo di Tura del Grasso. Choroba, nazywana czarn\u0105 lub morow\u0105 \u015bmierci\u0105, wywo\u0142a\u0142a prawdziw\u0105 histeri\u0119, kt\u00f3ra ogarn\u0119\u0142a wszystkie warstwy spo\u0142eczne. W tym czasie pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c bezpodstawne, cz\u0119sto zadawnione l\u0119ki i uprzedzenia wobec ludno\u015bci \u017cydowskiej. Bardzo szybko przerodzi\u0142y si\u0119 one w pogromy, nawet w tych miejscach Europy, gdzie nie by\u0142o jeszcze zarazy. Papie\u017c Klemens VI w bulli z 1348 r. wzywa\u0142 do zaprzestania mord\u00f3w i przymusowego nawracania \u017byd\u00f3w, gro\u017c\u0105c nawet interdyktem<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\"><sup>[2]<\/sup><\/a> dla wspieraj\u0105cych zbrodnie duchownych.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Niestety, fala prze\u015bladowa\u0144, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 rozmodlonych grup flagelant\u00f3w (biczownik\u00f3w), przetoczy\u0142a si\u0119 przez Europ\u0119, docieraj\u0105c tak\u017ce na Dolny \u015al\u0105sk. We Wroc\u0142awiu dosz\u0142o do podpalenia \u017cydowskich dom\u00f3w i \u015bmierci wi\u0119kszo\u015bci m\u0119\u017cczyzn. Bezpo\u015brednimi sprawcami zaj\u015b\u0107 byli sami wroc\u0142awianie, kt\u00f3rzy z powodu dawnych zatarg\u00f3w finansowych wykorzystali okoliczno\u015bci dla swoich osobistych porachunk\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska straci\u0142a nieruchomo\u015bci i grunty nale\u017c\u0105ce do gminy. Miasto sprzeda\u0142o je lub dzier\u017cawi\u0142o, a zyska\u0142 na tym skarb kr\u00f3lewski Karola IV. Podobny los spotka\u0142 dwie synagogi oraz cmentarz, epizodycznie u\u017cytkowane przez niewielk\u0105 grup\u0119 ocala\u0142ych wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w. Spora cz\u0119\u015b\u0107 prze\u015bladowanych znalaz\u0142a schronienie u ksi\u0119cia jaworsko-\u015bwidnickiego, Bolka II Ma\u0142ego.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wroc\u0142awscy mieszczanie ekonomicznie szybko odczuli nieobecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w. Po wydarzeniach 1349 r. sam Karol IV nakaza\u0142 surowe \u015bciganie sprawc\u00f3w przemocy, ale dzia\u0142ania te na niewiele si\u0119 zda\u0142y. Fala czarnej \u015bmierci, po\u0142\u0105czona z kl\u0119sk\u0105 g\u0142odu i nieurodzaju, dotar\u0142a na \u015al\u0105sk w 1362 r., staj\u0105c si\u0119 kolejnym pretekstem do prze\u015bladowa\u0144. Impulsem do kolejnego pogromu by\u0142y pog\u0142oski o zatruciu przez \u017byd\u00f3w studni oraz rzekome mordy rytualne. Pogrom os\u0142abi\u0142 wroc\u0142awsk\u0105 gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105. Ponownie zacz\u0119\u0142a si\u0119 odradza\u0107 dopiero w XV w., na kr\u00f3tko przed przybyciem do miasta Jana Kapistrana.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><sup>[1]<\/sup><\/a> Na podstawie fragment\u00f3w kroniki zamieszczonej w: <a href=\"http:\/\/www.u.arizona.edu\/~afutrell\/w%20civ%2002\/plaguereadings.html\">http:\/\/www.u.arizona.edu\/~afutrell\/w%20civ%2002\/plaguereadings.html<\/a>\u00a0 - dost\u0119p 28.03.2023; t\u0142umaczenie w\u0142asne<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\"><sup>[2]<\/sup><\/a> R. Sidorski, Nie tylko mordy rytualne. Najbardziej absurdalne oskar\u017cenia pod adresem \u017byd\u00f3w w: <a href=\"https:\/\/ciekawostkihistoryczne.pl\/2016\/11\/23\/nie-tylko-mordy-rytualne-najbardziej-absurdalne-oskarzenia-pod-adresem-zydow\/\">https:\/\/ciekawostkihistoryczne.pl\/2016\/11\/23\/nie-tylko-mordy-rytualne-najbardziej-absurdalne-oskarzenia-pod-adresem-zydow\/<\/a> - dost\u0119p 20.06.2023<\/p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=\"Entele pentele\" open_toggle_text_color=\"#000000\" title_last_edited=\"off|desktop\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" background_color=\"RGBA(255,255,255,0)\" background_enable_color=\"on\" global_colors_info=\"{}\" toggle_text_color=\"#0fafff\" toggle_level=\"h5\" toggle_font=\"Inter||||||||\" toggle_font_size=\"21px\" open=\"on\"]<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">\u201eEntliczek pentliczek, czerwony stoliczek,<br \/>Pana, Jana Kapistrana<br \/>na kogo wypadnie, temu r\u0119ka odpadnie\u201d<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tekst tej wyliczanki prawdopodobnie zosta\u0142 przet\u0142umaczony z jidysz (<em>entliczek pentliczek<\/em> by\u0142 zniekszta\u0142con\u0105 wersj\u0105 niemieckiego <em>die Ente \u2013 kaczuszka<\/em>). Jan Kapistran to pochodz\u0105cy z W\u0142och inkwizytor generalny, franciszkanin i genialny kaznodzieja, kt\u00f3rego s\u0142ucha\u0142y t\u0142umy. Wojowa\u0142 z heretykami i by\u0142 zwolennikiem krucjat przeciwko Turkom Osma\u0144skim. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c sprawc\u0105 nieszcz\u0119\u015b\u0107 setek \u017byd\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w miast i wsi, kt\u00f3re odwiedza\u0142. Nakazywa\u0142 w\u00f3wczas pali\u0107 \u017byd\u00f3w na stosie, rwa\u0107 \u017celaznymi szczypcami i m\u0119czy\u0107 w najwymy\u015blniejsze sposoby. Katolicki \u015bwi\u0119ty zosta\u0142 kanonizowany trzy stulecia po swojej \u015bmierci. Posta\u0107 \u015bwi\u0119tego by\u0142a pe\u0142na sprzeczno\u015bci, budzi\u0142a trwog\u0119 i strach. Kiedy zawita\u0142 do Wroc\u0142awia, 13 lutego 1453 roku, przera\u017ceni tym faktem przedstawiciele spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej przywie\u017ali mu podarunki. Oczywi\u015bcie mnich ich nie przyj\u0105\u0142 i, wedle s\u0142\u00f3w jego biografia - Varisusa, roze\u015bmia\u0142 si\u0119. Pojawienie si\u0119 kaznodziei oraz antysemickie kazanie miejscowego ksi\u0119dza rozpala\u0142y nienawi\u015b\u0107 t\u0142umu. Jan Kapistran, przekonany o zagro\u017ceniu chrze\u015bcija\u0144stwa, wzywa\u0142 do odrzucenia d\u00f3br doczesnych i \u017cycia w ub\u00f3stwie. Wielu mieszczan ochoczo wrzuca\u0142o do ognia cenne rzeczy. P\u00f3\u017aniej kaznodzieja wzywa\u0142 do\u00a0 walki z Turkami i husytami. Ci pierwsi byli jednak za daleko, tych drugich na \u015al\u0105sku nie by\u0142o, zatem skierowa\u0142 swoje p\u0142omienne kazania przeciwko \u017bydom. W \u201eDe persecutione Judaeorum Vratislaviensium\u201d opisano dok\u0142adnie jego rol\u0119 w oskar\u017ceniach i procesach, w kt\u00f3rych mia\u0142 bra\u0107 czynny udzia\u0142:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u201eKaza\u0142 przynie\u015b\u0107 cztery kot\u0142y nape\u0142nione roz\u017carzonymi w\u0119glami. Potem poleci\u0142 ich [tzn. \u017byd\u00f3w] rozebra\u0107 i ka\u017cdego z nich z osobna mocno przywi\u0105za\u0107 nagiego do deski, twarz\u0105 do g\u00f3ry. Wtedy na jego rozkaz czterej kaci wyrywali im okrutnie \u017celaznymi szpikulcami kawa\u0142ki cia\u0142a i wrzucali do kot\u0142\u00f3w, by tam sp\u0142on\u0119\u0142y. W ten spos\u00f3b zdarto z nich ca\u0142e cia\u0142o a\u017c do ukazania si\u0119\u00a0 ko\u015bci. Nast\u0119pnie rajcy kazali odartych z cia\u0142a po\u0107wiartowa\u0107, zgodnie ze zwyczajem, a \u0107wierci powiesi\u0107 na rozdro\u017cach na postrach dla przekl\u0119tych \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan. Potem, gdy stracono wszystkich, kt\u00f3rzy dopu\u015bcili si\u0119 zniewagi, a by\u0142o ich czternastu, kaza\u0142 przywie\u015b\u0107 innych, kt\u00f3rzy nie wiedzieli o zbezczeszczeniu hostii. Gdy ich przyprowadzono, poleci\u0142 szybko wznie\u015b\u0107 budz\u0105cy groz\u0119 stos drewna i go podpali\u0107 [\u2026]. Je\u015bli zechc\u0105 si\u0119 ochrzci\u0107, oto \u017ar\u00f3d\u0142o prawdziwej wiary; niech w tej prawdziwej wierze \u017cyj\u0105. Je\u015bliby za\u015b nie chcieli si\u0119 ochrzci\u0107, niech p\u00f3jd\u0105 w ogie\u0144 [\u2026]. Po og\u0142oszeniu wyroku tylko dwudziestu m\u0142odzie\u0144c\u00f3w da\u0142o si\u0119 ochrzci\u0107 ze strachu przed \u015bmierci\u0105 w ogniu, a wszyscy inni, m\u0142odzi i starzy,\u00a0 poszli na stos bez l\u0119ku\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\"><sup>[2]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Peter Escheloer<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>, od 1455 r. wroc\u0142awski urz\u0119dnik i pisarz miejski, autor kroniki Wroc\u0142awia, pisa\u0142 o ka\u017aniach \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y wynikiem kaza\u0144 przyby\u0142ego z W\u0142och Jana Kapistrana. Mimo istniej\u0105cych \u017ar\u00f3de\u0142, nie mo\u017cna jednoznacznie stwierdzi\u0107, \u017ce kaznodzieja bezpo\u015brednio nadzorowa\u0142 tortury. Jednak w wyniku jego kaza\u0144 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska we Wroc\u0142awiu znikn\u0119\u0142a na niemal 300 lat.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><sup>[1]<\/sup><\/a> CHIDUSZ 10-11\/2013, M. Kirchenbaum, Jan Kapistran (nie) \u015bwi\u0119ty patron wroc\u0142awskiej ulicy.<br \/>K. Pisarkowa, <em>Wyliczanki polskie<\/em>, Wroc\u0142aw 1988, s. 38.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\"><sup>[2]<\/sup><\/a> J. Tokarska-Bakir, <em>Legendy o krwi.\u00a0 Antropologia przes\u0105du<\/em>, Warszawa 2008,\u00a0 s. 331-332.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\"><sup>[3]<\/sup><\/a> P. Eschenloer, <em>Geschichte der Stadt Breslau. Herausgegeben und eingeleitet von Gunhild Roth, Teilband I: Chronik bis 1466<\/em>, M\u00fcnster 2003, s. 167-169.<\/p>[\/et_pb_accordion_item][et_pb_accordion_item title=\"Cmentarze\" open_toggle_background_color=\"#FFFFFF\" closed_toggle_text_color=\"#1f1f1f\" closed_toggle_background_color=\"#FFFFFF\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22toggle_text_color%22%93}\" toggle_text_color=\"gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e\" toggle_font=\"Inter||||||||\" toggle_font_size=\"21px\" closed_toggle_font=\"Inter||||||||\" open=\"off\"]<p style=\"text-align: justify;\">Cmentarz, zwany domem \u015bwiat\u0142a, domem wieczno\u015bci, domem grob\u00f3w czy z j\u0119zyka niemieckiego kirkutem, to niezwykle wa\u017cne miejsce dla gminy \u017cydowskiej. Mia\u0142 by\u0107 nietykalny, zw\u0142ok nie wolno by\u0142o ekshumowa\u0107 i przenosi\u0107 w inne miejsca.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">Miejsc poch\u00f3wku \u017byd\u00f3w na Dolnym \u015al\u0105sku by\u0142o wiele, chocia\u017c nie zawsze by\u0142y one tam, gdzie funkcjonowa\u0142a gmina. By\u0142o to uzale\u017cnione od zapis\u00f3w prawa lub innych przywilej\u00f3w, zakaz\u00f3w. Najstarszy cmentarz we Wroc\u0142awiu powsta\u0142 prawdopodobnie w XII w.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>, na co wskazuje odnaleziona macewa Dawida, syna Sar Szaloma, datowana na 1203 r. Nekropolia zlokalizowana by\u0142a przed Bram\u0105 O\u0142awsk\u0105, a jej istnienie potwierdzi\u0142 przywilej Henryka IV Probusa oraz gwarancje rady miejskiej z 1315 r., dotycz\u0105ce nietykalno\u015bci cmentarza.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">Grunty te jednak by\u0142y atrakcyjne dla \u015bredniowiecznych zarz\u0105dc\u00f3w miasta, dlatego ju\u017c\u00a0 w 1345 r. Jan Luksemburski zezwoli\u0142 na zbezczeszczenie cmentarza, a macewy pos\u0142u\u017cy\u0142y jako wzmocnienie miejskich fortyfikacji. Rada miasta zatrudni\u0142a ponad 50 robotnik\u00f3w do rozbi\u00f3rki cmentarza, co \u015bwiadczy o jego sporym rozmiarze (mia\u0142 ok. 5 morg\u00f3w powierzchni, czyli od 1,5 do ok. 2,5 ha).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">W 1349 r. w wyniku pogromu przesta\u0142 funkcjonowa\u0107 kolejny cmentarz \u017cydowski. W 1350 r., po cz\u0119\u015bciowym powrocie \u017byd\u00f3w, zacz\u0105\u0142 ponownie dzia\u0142a\u0107, ale by\u0142 jedynie dzier\u017cawiony przez gmin\u0119. Po kolejnym pogromie w 1360 r. teren przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Korony Czeskiej, kt\u00f3ra ju\u017c w 1395 r., odda\u0142a go zn\u00f3w \u017bydom. Po kazaniach Jana Kapistrana w 1453 r. i pogromie, gmina \u017cydowska przesta\u0142a istnie\u0107, dlatego niepotrzebny by\u0142 r\u00f3wnie\u017c cmentarz, zlikwidowany w 1455 r. Wtedy kr\u00f3l czeski W\u0142adys\u0142aw Jagiello\u0144czyk zakaza\u0142 osiedlania si\u0119 we Wroc\u0142awiu ludno\u015bci \u017cydowskiej na sta\u0142e.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><sup>[1]<\/sup><\/a> Prof. Leszek Zi\u0105tkowski sugeruje istnienie jeszcze starszego za\u0142o\u017cenia, kt\u00f3re w zwi\u0105zku z lokacj\u0105 miasta i nowymi murami obronnymi mog\u0142o zosta\u0107 zlikwidowane.<\/p>[\/et_pb_accordion_item][\/et_pb_accordion][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=\"1_2,1_2\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_column type=\"1_2\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_button button_url=\"@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF9saW5rX3VybF9wYWdlIiwic2V0dGluZ3MiOnsicG9zdF9pZCI6IjE0ODkifX0=@\" button_text=\"Pocz\u0105tki\" button_alignment=\"left\" button_alignment_tablet=\"center\" button_alignment_phone=\"center\" button_alignment_last_edited=\"on|phone\" _builder_version=\"4.24.0\" _dynamic_attributes=\"button_url\" _module_preset=\"default\" custom_button=\"on\" button_text_size=\"18px\" button_bg_color=\"gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e\" button_border_width=\"0px\" button_border_radius=\"1px\" button_font=\"Inter||||||||\" button_icon=\"&#x34;||divi||400\" button_icon_placement=\"left\" background_layout=\"dark\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22button_bg_color%22%93}\"][\/et_pb_button][\/et_pb_column][et_pb_column type=\"1_2\" _builder_version=\"4.24.0\" _module_preset=\"default\" global_colors_info=\"{}\"][et_pb_button button_url=\"@ET-DC@eyJkeW5hbWljIjp0cnVlLCJjb250ZW50IjoicG9zdF9saW5rX3VybF9wYWdlIiwic2V0dGluZ3MiOnsicG9zdF9pZCI6IjE0NDkifX0=@\" button_text=\"Obecni - Nieobecni\" button_alignment=\"right\" button_alignment_tablet=\"right\" button_alignment_phone=\"center\" button_alignment_last_edited=\"on|phone\" _builder_version=\"4.24.0\" _dynamic_attributes=\"button_url\" _module_preset=\"default\" custom_button=\"on\" button_text_size=\"18px\" button_bg_color=\"gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e\" button_border_width=\"0px\" button_border_radius=\"1px\" button_font=\"Inter||||||||\" button_icon=\"&#x35;||divi||400\" background_layout=\"dark\" global_colors_info=\"{%22gcid-5a9fdf91-df28-41b5-b5fe-62687ea35f4e%22:%91%22button_bg_color%22%93}\"][\/et_pb_button][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"dipi_cpt_category":[40],"class_list":["post-2631","page","type-page","status-publish","hentry","dipi_cpt_category-history"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2631","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2631"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2631\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2662,"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2631\/revisions\/2662"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2631"}],"wp:term":[{"taxonomy":"dipi_cpt_category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historiaodzyskana.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dipi_cpt_category?post=2631"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}